शिव ताण्डव स्तोत्र
स्तोत्र
परिचय
शिव ताण्डव स्तोत्र भगवान शिव के ताण्डव नृत्य का वर्णन करने वाली ओजस्वी स्तुति है, जिसकी रचना परंपरा से शिवभक्त रावण की मानी जाती है। यह तेज़ बहने वाले पंचचामर छंद में है, इसलिए इसकी ध्वनि ही डमरू की थाप जैसी लगती है। प्रचलित छपे पाठ में 17 श्लोक हैं, जिनमें अंतिम दो फलश्रुति हैं। इसका पाठ शिव पूजा, सोमवार, श्रावण मास, प्रदोष और महाशिवरात्रि पर किया जाता है।
कब गाएँ या पढ़ें: शिव पूजा के अंत में, विशेषकर प्रदोष की संध्या, सोमवार, श्रावण मास और महाशिवरात्रि पर।
पूरा पाठ
जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम् । डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयं चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम् ॥१॥Jatatavigalajjalapravahapavitasthale Gale'valambya lambitam bhujangatungamalikam | Damaddamaddamaddamanninadavaddamarvayam Chakara chandatandavam tanotu nah shivah shivam ||1||
जटाकटाहसम्भ्रमभ्रमन्निलिम्पनिर्झरी- विलोलवीचिवल्लरीविराजमानमूर्धनि । धगद्धगद्धगज्ज्वलल्ललाटपट्टपावके किशोरचन्द्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम ॥२॥Jatakatahasambhramabhramannilimpanirjhari- Vilolavichivallarivirajamanamurdhani | Dhagaddhagaddhagajjvalallalatapattapavake Kishorachandrashekhare ratih pratikshanam mama ||2||
धराधरेन्द्रनन्दिनीविलासबन्धुबन्धुर- स्फुरद्दिगन्तसन्ततिप्रमोदमानमानसे । कृपाकटाक्षधोरणीनिरुद्धदुर्धरापदि क्वचिद्दिगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि ॥३॥Dharadharendranandinivilasabandhubandhura- Sphuraddigantasantatipramodamanamanase | Kripakatakshadhoraniniruddhadurdharapadi Kvachiddigambare mano vinodametu vastuni ||3||
जटाभुजङ्गपिङ्गलस्फुरत्फणामणिप्रभा- कदम्बकुङ्कुमद्रवप्रलिप्तदिग्वधूमुखे । मदान्धसिन्धुरस्फुरत्त्वगुत्तरीयमेदुरे मनो विनोदमद्भुतं बिभर्तु भूतभर्तरि ॥४॥Jatabhujangapingalasphuratphanamaniprabha- Kadambakunkumadravapraliptadigvadhumukhe | Madandhasindhurasphurattvaguttariyamedure Mano vinodamadbhutam bibhartu bhutabhartari ||4||
सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखर- प्रसूनधूलिधोरणीविधूसराङ्घ्रिपीठभूः । भुजङ्गराजमालया निबद्धजाटजूटकः श्रियै चिराय जायतां चकोरबन्धुशेखरः ॥५॥Sahasralochanaprabhrityasheshalekhashekhara- Prasunadhulidhoranividhusaranghripithabhuh | Bhujangarajamalaya nibaddhajatajutakah Shriyai chiraya jayatam chakorabandhushekharah ||5||
ललाटचत्वरज्वलद्धनञ्जयस्फुलिङ्गभा- निपीतपञ्चसायकं नमन्निलिम्पनायकम् । सुधामयूखलेखया विराजमानशेखरं महाकपालिसम्पदे शिरो जटालमस्तु नः ॥६॥Lalatachatvarajvaladdhananjayasphulingabha- Nipitapanchasayakam namannilimpanayakam | Sudhamayukhalekhaya virajamanashekharam Mahakapalisampade shiro jatalamastu nah ||6||
करालभालपट्टिकाधगद्धगद्धगज्ज्वल- द्धनञ्जयाहुतीकृतप्रचण्डपञ्चसायके । धराधरेन्द्रनन्दिनीकुचाग्रचित्रपत्रक- प्रकल्पनैकशिल्पिनि त्रिलोचने रतिर्मम ॥७॥Karalabhalapattikadhagaddhagaddhagajjvala- Ddhananjayahutikritaprachandapanchasayake | Dharadharendranandinikuchagrachitrapatraka- Prakalpanaikashilpini trilochane ratirmama ||7||
नवीनमेघमण्डलीनिरुद्धदुर्धरस्फुरत्- कुहूनिशीथिनीतमःप्रबन्धबद्धकन्धरः । निलिम्पनिर्झरीधरस्तनोतु कृत्तिसिन्धुरः कलानिधानबन्धुरः श्रियं जगद्धुरन्धरः ॥८॥Navinameghamandaliniruddhadurdharasphurat- Kuhunishithinitamahprabandhabaddhakandharah | Nilimpanirjharidharastanotu krittisindhurah Kalanidhanabandhurah shriyam jagaddhurandharah ||8||
प्रफुल्लनीलपङ्कजप्रपञ्चकालिमप्रभा- वलम्बिकण्ठकन्दलीरुचिप्रबद्धकन्धरम् । स्मरच्छिदं पुरच्छिदं भवच्छिदं मखच्छिदं गजच्छिदान्धकच्छिदं तमन्तकच्छिदं भजे ॥९॥Praphullanilapankajaprapanchakalimaprabha- Valambikanthakandaliruchiprabaddhakandharam | Smarachchhidam purachchhidam bhavachchhidam makhachchhidam Gajachchhidandhakachchhidam tamantakachchhidam bhaje ||9||
अखर्वसर्वमङ्गलाकलाकदम्बमञ्जरी- रसप्रवाहमाधुरीविजृम्भणामधुव्रतम् । स्मरान्तकं पुरान्तकं भवान्तकं मखान्तकं गजान्तकान्धकान्तकं तमन्तकान्तकं भजे ॥१०॥Akharvasarvamangalakalakadambamanjari- Rasapravahamadhurivijrimbhanamadhuvratam | Smarantakam purantakam bhavantakam makhantakam Gajantakandhakantakam tamantakantakam bhaje ||10||
जयत्वदभ्रविभ्रमभ्रमद्भुजङ्गमश्वस- द्विनिर्गमत्क्रमस्फुरत्करालभालहव्यवाट् । धिमिद्धिमिद्धिमिद्ध्वनन्मृदङ्गतुङ्गमङ्गल- ध्वनिक्रमप्रवर्तितप्रचण्डताण्डवः शिवः ॥११॥Jayatvadabhravibhramabhramadbhujangamashvasa- Dvinirgamatkramasphuratkaralabhalahavyavat | Dhimiddhimiddhimiddhvananmridangatungamangala- Dhvanikramapravartitaprachandatandavah shivah ||11||
दृषद्विचित्रतल्पयोर्भुजङ्गमौक्तिकस्रजो- र्गरिष्ठरत्नलोष्ठयोः सुहृद्विपक्षपक्षयोः । तृणारविन्दचक्षुषोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः समप्रवृत्तिकः कदा सदाशिवं भजाम्यहम् ॥१२॥Drishadvichitratalpayorbhujangamauktikasrajo- Rgarishtharatnaloshthayoh suhridvipakshapakshayoh | Trinaravindachakshushoh prajamahimahendrayoh Samapravrittikah kada sadashivam bhajamyaham ||12||
कदा निलिम्पनिर्झरीनिकुञ्जकोटरे वसन् विमुक्तदुर्मतिः सदा शिरःस्थमञ्जलिं वहन् । विमुक्तलोललोचनो ललामभाललग्नकः शिवेति मन्त्रमुच्चरन् कदा सुखी भवाम्यहम् ॥१३॥Kada nilimpanirjharinikunjakotare vasan Vimuktadurmatih sada shirahsthamanjalim vahan | Vimuktalolalochano lalamabhalalagnakah Shiveti mantramuchcharan kada sukhi bhavamyaham ||13||
निलिम्पनाथनागरीकदम्बमौलमल्लिका- निगुम्फनिर्भरक्षरन्मधूष्णिकामनोहरः । तनोतु नो मनोमुदं विनोदिनीमहर्निशं परश्रियः परं पदं तदङ्गजत्विषां चयः ॥१४॥Nilimpanathanagarikadambamaulamallika- Nigumphanirbharaksharanmadhushnikamanoharah | Tanotu no manomudam vinodinimaharnisham Parashriyah param padam tadangajatvisham chayah ||14||
प्रचण्डवाडवानलप्रभाशुभप्रचारणी महाष्टसिद्धिकामिनीजनावहूतजल्पना । विमुक्तवामलोचनाविवाहकालिकध्वनिः शिवेति मन्त्रभूषणा जगज्जयाय जायताम् ॥१५॥Prachandavadavanalaprabhashubhapracharani Mahashtasiddhikaminijanavahutajalpana | Vimuktavamalochanavivahakalikadhvanih Shiveti mantrabhushana jagajjayaya jayatam ||15||
इमं हि नित्यमेवमुक्तमुत्तमोत्तमं स्तवं पठन्स्मरन्ब्रुवन्नरो विशुद्धिमेति सन्ततम् । हरे गुरौ सुभक्तिमाशु याति नान्यथा गतिं विमोहनं हि देहिनां सुशङ्करस्य चिन्तनम् ॥१६॥Imam hi nityamevamuktamuttamottamam stavam Pathansmaranbruvannaro vishuddhimeti santatam | Hare gurau subhaktimashu yati nanyatha gatim Vimohanam hi dehinam sushankarasya chintanam ||16||
पूजावसानसमये दशवक्त्रगीतं यः शम्भुपूजनपरं पठति प्रदोषे । तस्य स्थिरां रथगजेन्द्रतुरङ्गयुक्तां लक्ष्मीं सदैव सुमुखीं प्रददाति शम्भुः ॥१७॥Pujavasanasamaye dashavaktragitam Yah shambhupujanaparam pathati pradoshe | Tasya sthiram rathagajendraturangayuktam Lakshmim sadaiva sumukhim pradadati shambhuh ||17||
॥ इति श्रीरावणकृतं शिवताण्डवस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥|| Iti shriravanakritam shivatandavastotram sampurnam ||
अर्थ
स्तोत्र में शिव जी के प्रचंड ताण्डव का चित्र है — जटाओं से बहती गंगा, गले में लिपटा विशाल सर्प और 'डमड्डमड्' बजता डमरू। कवि उन शिव के प्रति प्रेम प्रकट करता है जो बाल चंद्रमा धारण करते हैं और जिनके माथे की अग्नि ने कामदेव को भस्म किया। शिव पार्वती जी के प्रिय हैं, गजचर्म ओढ़ते हैं, उनका कंठ नीले कमल जैसा श्याम है और उन्होंने काम, त्रिपुर, अंधक और स्वयं काल का भी अंत किया। कवि की इच्छा है कि वह किसी दिन गंगा के किनारे हाथ जोड़कर रहे, मित्र-शत्रु और रत्न-मिट्टी को एक समान देखे और मुक्त, प्रसन्न मन से 'शिव' मंत्र जपे। अंत के श्लोक कहते हैं कि इसका पाठ या स्मरण करने वाला पवित्र होता है और शिव-भक्ति पाता है, और भक्त मानते हैं कि प्रदोष में शिव पूजा के अंत में इसे पढ़ने से स्थिर समृद्धि मिलती है।