श्री राम रक्षा स्तोत्र
स्तोत्र
परिचय
श्री राम रक्षा स्तोत्र श्रीराम की रक्षा-स्तुति (कवच) है, जिसकी रचना बुधकौशिक ऋषि ने की। स्तोत्र में ही बताया गया है कि भगवान शिव ने स्वप्न में उन्हें यह सिखाया और उन्होंने सुबह उठकर इसे लिख दिया। विनियोग और ध्यान के बाद इसके 38 श्लोकों में श्रीराम से उनके अनेक नामों द्वारा शरीर के हर अंग की रक्षा की प्रार्थना है, फिर उनकी महिमा गाई गई है। यह पूरे भारत के घरों में बहुत लोकप्रिय है, विशेषकर राम नवमी और संध्या की प्रार्थना में।
कब गाएँ या पढ़ें: सुबह या शाम श्रीराम के सामने दीपक जलाकर; विशेषकर राम नवमी, गुरुवार और शनिवार को, और यात्रा से पहले। बहुत से परिवार इसे रोज़ संध्या के समय पढ़ते हैं।
पूरा पाठ
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥
॥ विनियोगः ॥
अस्य श्रीरामरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य । बुधकौशिक ऋषिः । श्रीसीतारामचन्द्रो देवता । अनुष्टुप् छन्दः । सीता शक्तिः । श्रीमद्धनुमान् कीलकम् । श्रीरामचन्द्रप्रीत्यर्थे रामरक्षास्तोत्रजपे विनियोगः ॥Asya shriramarakshastotramantrasya | budhakaushika rishih | Shrisitaramachandro devata | anushtup chhandah | Sita shaktih | shrimaddhanuman kilakam | Shriramachandraprityarthe ramarakshastotrajape viniyogah ||
॥ अथ ध्यानम् ॥
ध्यायेदाजानुबाहुं धृतशरधनुषं बद्धपद्मासनस्थं पीतं वासो वसानं नवकमलदलस्पर्धिनेत्रं प्रसन्नम् । वामाङ्कारूढसीतामुखकमलमिलल्लोचनं नीरदाभं नानालङ्कारदीप्तं दधतमुरुजटामण्डनं रामचन्द्रम् ॥Dhyayedajanubahum dhritasharadhanusham baddhapadmasanastham Pitam vaso vasanam navakamaladalaspardhinetram prasannam | Vamankarudhasitamukhakamalamilallochanam niradabham Nanalankaradiptam dadhatamurujatamandanam ramachandram ||
॥ इति ध्यानम् ॥
चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम् । एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम् ॥१॥Charitam raghunathasya shatakotipravistaram | Ekaikamaksharam pumsam mahapatakanashanam ||1||
ध्यात्वा नीलोत्पलश्यामं रामं राजीवलोचनम् । जानकीलक्ष्मणोपेतं जटामुकुटमण्डितम् ॥२॥Dhyatva nilotpalashyamam ramam rajivalochanam | Janakilakshmanopetam jatamukutamanditam ||2||
सासितूणधनुर्बाणपाणिं नक्तञ्चरान्तकम् । स्वलीलया जगत्त्रातुमाविर्भूतमजं विभुम् ॥३॥Sasitunadhanurbanapanim naktancharantakam | Svalilaya jagattratumavirbhutamajam vibhum ||3||
रामरक्षां पठेत्प्राज्ञः पापघ्नीं सर्वकामदाम् । शिरो मे राघवः पातु भालं दशरथात्मजः ॥४॥Ramaraksham pathetprajnah papaghnim sarvakamadam | Shiro me raghavah patu bhalam dasharathatmajah ||4||
कौसल्येयो दृशौ पातु विश्वामित्रप्रियः श्रुती । घ्राणं पातु मखत्राता मुखं सौमित्रिवत्सलः ॥५॥Kausalyeyo drishau patu vishvamitrapriyah shruti | Ghranam patu makhatrata mukham saumitrivatsalah ||5||
जिह्वां विद्यानिधिः पातु कण्ठं भरतवन्दितः । स्कन्धौ दिव्यायुधः पातु भुजौ भग्नेशकार्मुकः ॥६॥Jihvam vidyanidhih patu kantham bharatavanditah | Skandhau divyayudhah patu bhujau bhagneshakarmukah ||6||
करौ सीतापतिः पातु हृदयं जामदग्न्यजित् । मध्यं पातु खरध्वंसी नाभिं जाम्बवदाश्रयः ॥७॥Karau sitapatih patu hridayam jamadagnyajit | Madhyam patu kharadhvamsi nabhim jambavadashrayah ||7||
सुग्रीवेशः कटी पातु सक्थिनी हनुमत्प्रभुः । ऊरू रघूत्तमः पातु रक्षःकुलविनाशकृत् ॥८॥Sugriveshah kati patu sakthini hanumatprabhuh | Uru raghuttamah patu rakshahkulavinashakrit ||8||
जानुनी सेतुकृत्पातु जङ्घे दशमुखान्तकः । पादौ विभीषणश्रीदः पातु रामोऽखिलं वपुः ॥९॥Januni setukritpatu janghe dashamukhantakah | Padau vibhishanashridah patu ramo'khilam vapuh ||9||
एतां रामबलोपेतां रक्षां यः सुकृती पठेत् । स चिरायुः सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत् ॥१०॥Etam ramabalopetam raksham yah sukriti pathet | Sa chirayuh sukhi putri vijayi vinayi bhavet ||10||
पातालभूतलव्योमचारिणश्छद्मचारिणः । न द्रष्टुमपि शक्तास्ते रक्षितं रामनामभिः ॥११॥Patalabhutalavyomacharinashchhadmacharinah | Na drashtumapi shaktaste rakshitam ramanamabhih ||11||
रामेति रामभद्रेति रामचन्द्रेति वा स्मरन् । नरो न लिप्यते पापैर्भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति ॥१२॥Rameti ramabhadreti ramachandreti va smaran | Naro na lipyate papairbhuktim muktim cha vindati ||12||
जगज्जैत्रैकमन्त्रेण रामनाम्नाभिरक्षितम् । यः कण्ठे धारयेत्तस्य करस्थाः सर्वसिद्धयः ॥१३॥Jagajjaitraikamantrena ramanamnabhirakshitam | Yah kanthe dharayettasya karasthah sarvasiddhayah ||13||
वज्रपञ्जरनामेदं यो रामकवचं स्मरेत् । अव्याहताज्ञः सर्वत्र लभते जयमङ्गलम् ॥१४॥Vajrapanjaranamedam yo ramakavacham smaret | Avyahatajnah sarvatra labhate jayamangalam ||14||
आदिष्टवान्यथा स्वप्ने रामरक्षामिमां हरः । तथा लिखितवान्प्रातः प्रबुद्धो बुधकौशिकः ॥१५॥Adishtavanyatha svapne ramarakshamimam harah | Tatha likhitavanpratah prabuddho budhakaushikah ||15||
आरामः कल्पवृक्षाणां विरामः सकलापदाम् । अभिरामस्त्रिलोकानां रामः श्रीमान्स नः प्रभुः ॥१६॥Aramah kalpavrikshanam viramah sakalapadam | Abhiramastrilokanam ramah shrimansa nah prabhuh ||16||
तरुणौ रूपसम्पन्नौ सुकुमारौ महाबलौ । पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ॥१७॥Tarunau rupasampannau sukumarau mahabalau | Pundarikavishalakshau chirakrishnajinambarau ||17||
फलमूलाशिनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ । पुत्रौ दशरथस्यैतौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥१८॥Phalamulashinau dantau tapasau brahmacharinau | Putrau dasharathasyaitau bhratarau ramalakshmanau ||18||
शरण्यौ सर्वसत्त्वानां श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम् । रक्षःकुलनिहन्तारौ त्रायेतां नो रघूत्तमौ ॥१९॥Sharanyau sarvasattvanam shreshthau sarvadhanushmatam | Rakshahkulanihantarau trayetam no raghuttamau ||19||
आत्तसज्जधनुषाविषुस्पृशावक्षयाशुगनिषङ्गसङ्गिनौ । रक्षणाय मम रामलक्ष्मणावग्रतः पथि सदैव गच्छताम् ॥२०॥Attasajjadhanushavishusprishavakshayashuganishangasanginau | Rakshanaya mama ramalakshmanavagratah pathi sadaiva gachchhatam ||20||
सन्नद्धः कवची खड्गी चापबाणधरो युवा । गच्छन्मनोरथोऽस्माकं रामः पातु सलक्ष्मणः ॥२१॥Sannaddhah kavachi khadgi chapabanadharo yuva | Gachchhanmanoratho'smakam ramah patu salakshmanah ||21||
रामो दाशरथिः शूरो लक्ष्मणानुचरो बली । काकुत्स्थः पुरुषः पूर्णः कौसल्येयो रघूत्तमः ॥२२॥Ramo dasharathih shuro lakshmananucharo bali | Kakutsthah purushah purnah kausalyeyo raghuttamah ||22||
वेदान्तवेद्यो यज्ञेशः पुराणपुरुषोत्तमः । जानकीवल्लभः श्रीमानप्रमेयपराक्रमः ॥२३॥Vedantavedyo yajneshah puranapurushottamah | Janakivallabhah shrimanaprameyaparakramah ||23||
इत्येतानि जपन्नित्यं मद्भक्तः श्रद्धयान्वितः । अश्वमेधाधिकं पुण्यं सम्प्राप्नोति न संशयः ॥२४॥Ityetani japannityam madbhaktah shraddhayanvitah | Ashvamedhadhikam punyam samprapnoti na samshayah ||24||
रामं दूर्वादलश्यामं पद्माक्षं पीतवाससम् । स्तुवन्ति नामभिर्दिव्यैर्न ते संसारिणो नराः ॥२५॥Ramam durvadalashyamam padmaksham pitavasasam | Stuvanti namabhirdivyairna te samsarino narah ||25||
रामं लक्ष्मणपूर्वजं रघुवरं सीतापतिं सुन्दरं काकुत्स्थं करुणार्णवं गुणनिधिं विप्रप्रियं धार्मिकम् । राजेन्द्रं सत्यसन्धं दशरथतनयं श्यामलं शान्तमूर्तिं वन्दे लोकाभिरामं रघुकुलतिलकं राघवं रावणारिम् ॥२६॥Ramam lakshmanapurvajam raghuvaram sitapatim sundaram Kakutstham karunarnavam gunanidhim viprapriyam dharmikam | Rajendram satyasandham dasharathatanayam shyamalam shantamurtim Vande lokabhiramam raghukulatilakam raghavam ravanarim ||26||
रामाय रामभद्राय रामचन्द्राय वेधसे । रघुनाथाय नाथाय सीतायाः पतये नमः ॥२७॥Ramaya ramabhadraya ramachandraya vedhase | Raghunathaya nathaya sitayah pataye namah ||27||
श्रीराम राम रघुनन्दन राम राम श्रीराम राम भरताग्रज राम राम । श्रीराम राम रणकर्कश राम राम श्रीराम राम शरणं भव राम राम ॥२८॥Shrirama rama raghunandana rama rama Shrirama rama bharatagraja rama rama | Shrirama rama ranakarkasha rama rama Shrirama rama sharanam bhava rama rama ||28||
श्रीरामचन्द्रचरणौ मनसा स्मरामि श्रीरामचन्द्रचरणौ वचसा गृणामि । श्रीरामचन्द्रचरणौ शिरसा नमामि श्रीरामचन्द्रचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥२९॥Shriramachandracharanau manasa smarami Shriramachandracharanau vachasa grinami | Shriramachandracharanau shirasa namami Shriramachandracharanau sharanam prapadye ||29||
माता रामो मत्पिता रामचन्द्रः स्वामी रामो मत्सखा रामचन्द्रः । सर्वस्वं मे रामचन्द्रो दयालु- र्नान्यं जाने नैव जाने न जाने ॥३०॥Mata ramo matpita ramachandrah Svami ramo matsakha ramachandrah | Sarvasvam me ramachandro dayalu- Rnanyam jane naiva jane na jane ||30||
दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे तु जनकात्मजा । पुरतो मारुतिर्यस्य तं वन्दे रघुनन्दनम् ॥३१॥Dakshine lakshmano yasya vame tu janakatmaja | Purato marutiryasya tam vande raghunandanam ||31||
लोकाभिरामं रणरङ्गधीरं राजीवनेत्रं रघुवंशनाथम् । कारुण्यरूपं करुणाकरं तं श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये ॥३२॥Lokabhiramam ranarangadhiram Rajivanetram raghuvamshanatham | Karunyarupam karunakaram tam Shriramachandram sharanam prapadye ||32||
मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम् । वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये ॥३३॥Manojavam marutatulyavegam Jitendriyam buddhimatam varishtham | Vatatmajam vanarayuthamukhyam Shriramadutam sharanam prapadye ||33||
कूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम् । आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम् ॥३४॥Kujantam ramarameti madhuram madhuraksharam | Aruhya kavitashakham vande valmikikokilam ||34||
आपदामपहर्तारं दातारं सर्वसम्पदाम् । लोकाभिरामं श्रीरामं भूयो भूयो नमाम्यहम् ॥३५॥Apadamapahartaram dataram sarvasampadam | Lokabhiramam shriramam bhuyo bhuyo namamyaham ||35||
भर्जनं भवबीजानामर्जनं सुखसम्पदाम् । तर्जनं यमदूतानां रामरामेति गर्जनम् ॥३६॥Bharjanam bhavabijanamarjanam sukhasampadam | Tarjanam yamadutanam ramarameti garjanam ||36||
रामो राजमणिः सदा विजयते रामं रमेशं भजे रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नमः । रामान्नास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोऽस्म्यहं रामे चित्तलयः सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर ॥३७॥Ramo rajamanih sada vijayate ramam ramesham bhaje Ramenabhihata nishacharachamu ramaya tasmai namah | Ramannasti parayanam parataram ramasya daso'smyaham Rame chittalayah sada bhavatu me bho rama mamuddhara ||37||
राम रामेति रामेति रमे रामे मनोरमे । सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने ॥३८॥Rama rameti rameti rame rame manorame | Sahasranama tattulyam ramanama varanane ||38||
॥ इति श्रीबुधकौशिकविरचितं श्रीरामरक्षास्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥|| Iti shribudhakaushikavirachitam shriramarakshastotram sampurnam ||
॥ श्रीसीतारामचन्द्रार्पणमस्तु ॥|| Shrisitaramachandrarpanamastu ||
अर्थ
आरंभ श्रीराम के ध्यान से होता है — आजानुबाहु, धनुष-बाण धारण किए, पीले वस्त्रों में पद्मासन में बैठे, गोद में सीता जी, मेघ जैसे श्याम। कहा गया है कि रामकथा का एक-एक अक्षर बड़े पापों को मिटा देता है। फिर भक्त प्रार्थना करता है कि राघव सिर की, दशरथनंदन माथे की रक्षा करें — इस तरह शरीर का हर अंग राम जी के किसी नाम और लीला को सौंपा गया है। राम और लक्ष्मण को युवा तपस्वी भाइयों के रूप में धनुष लिए, मार्ग में भक्त के आगे चलते हुए देखा गया है। स्तोत्र राम नाम को वज्र के पिंजरे जैसा कवच बताता है, और भक्त मानते हैं कि इसका स्मरण करने वाला सुरक्षित रहता है और विजय पाता है। बाद के श्लोक शुद्ध भक्ति हैं — राम ही माता, पिता, स्वामी और सखा हैं; भक्त उनके चरणों और उनके दूत हनुमान जी की शरण लेता है। अंत में शिव जी पार्वती जी से कहते हैं कि एक बार 'राम' कहना विष्णु सहस्रनाम के बराबर है।