नवग्रह स्तोत्र

स्तोत्र

परिचय

नवग्रह स्तोत्र नौ ग्रहों — सूर्य, चंद्र, मंगल, बुध, गुरु, शुक्र, शनि, राहु और केतु — की छोटी-सी स्तुति है, जिसकी रचना परंपरा से महर्षि वेदव्यास की मानी जाती है। पहले नौ श्लोकों में एक-एक ग्रह को उसके रंग और रूप के वर्णन के साथ प्रणाम है। अंत के तीन श्लोक (फलश्रुति) इसके पारंपरिक लाभ बताते हैं। यह घरों और मंदिरों में सबसे अधिक पढ़ी जाने वाली ग्रह-स्तुतियों में से एक है।

कब गाएँ या पढ़ें: रोज़ सुबह की पूजा में, या किसी विशेष ग्रह के वार को; ग्रह शांति, जन्मदिन, ग्रहण या बड़े ग्रह-गोचर के समय भी, जैसी परिवार की परंपरा हो।

पूरा पाठ

जपाकुसुमसंकाशं काश्यपेयं महाद्युतिम् । तमोऽरिं सर्वपापघ्नं प्रणतोऽस्मि दिवाकरम् ॥१॥Japakusumasankasham kashyapeyam mahadyutim | Tamo'rim sarvapapaghnam pranato'smi divakaram ||1||

दधिशङ्खतुषाराभं क्षीरोदार्णवसंभवम् । नमामि शशिनं सोमं शम्भोर्मुकुटभूषणम् ॥२॥Dadhishankhatusharabham kshirodarnavasambhavam | Namami shashinam somam shambhormukutabhushanam ||2||

धरणीगर्भसंभूतं विद्युत्कान्तिसमप्रभम् । कुमारं शक्तिहस्तं तं मङ्गलं प्रणमाम्यहम् ॥३॥Dharanigarbhasambhutam vidyutkantisamaprabham | Kumaram shaktihastam tam mangalam pranamamyaham ||3||

प्रियङ्गुकलिकाश्यामं रूपेणाप्रतिमं बुधम् । सौम्यं सौम्यगुणोपेतं तं बुधं प्रणमाम्यहम् ॥४॥Priyangukalikashyamam rupenapratimam budham | Saumyam saumyagunopetam tam budham pranamamyaham ||4||

देवानां च ऋषीणां च गुरुं काञ्चनसंनिभम् । बुद्धिभूतं त्रिलोकेशं तं नमामि बृहस्पतिम् ॥५॥Devanam cha rishinam cha gurum kanchanasannibham | Buddhibhutam trilokesham tam namami brihaspatim ||5||

हिमकुन्दमृणालाभं दैत्यानां परमं गुरुम् । सर्वशास्त्रप्रवक्तारं भार्गवं प्रणमाम्यहम् ॥६॥Himakundamrinalabham daityanam paramam gurum | Sarvashastrapravaktaram bhargavam pranamamyaham ||6||

नीलाञ्जनसमाभासं रविपुत्रं यमाग्रजम् । छायामार्तण्डसंभूतं तं नमामि शनैश्चरम् ॥७॥Nilanjanasamabhasam raviputram yamagrajam | Chhayamartandasambhutam tam namami shanaishcharam ||7||

अर्धकायं महावीर्यं चन्द्रादित्यविमर्दनम् । सिंहिकागर्भसंभूतं तं राहुं प्रणमाम्यहम् ॥८॥Ardhakayam mahaviryam chandradityavimardanam | Simhikagarbhasambhutam tam rahum pranamamyaham ||8||

पलाशपुष्पसंकाशं तारकाग्रहमस्तकम् । रौद्रं रौद्रात्मकं घोरं तं केतुं प्रणमाम्यहम् ॥९॥Palashapushpasankasham tarakagrahamastakam | Raudram raudratmakam ghoram tam ketum pranamamyaham ||9||

॥ फलश्रुतिः ॥

इति व्यासमुखोद्गीतं यः पठेत्सुसमाहितः । दिवा वा यदि वा रात्रौ विघ्नशान्तिर्भविष्यति ॥१०॥Iti vyasamukhodgitam yah pathetsusamahitah | Diva va yadi va ratrau vighnashantirbhavishyati ||10||

नरनारीनृपाणां च भवेद्दुःस्वप्ननाशनम् । ऐश्वर्यमतुलं तेषामारोग्यं पुष्टिवर्धनम् ॥११॥Naranarinripanam cha bhavedduhsvapnanashanam | Aishvaryamatulam teshamarogyam pushtivardhanam ||11||

ग्रहनक्षत्रजाः पीडास्तस्कराग्निसमुद्भवाः । ताः सर्वाः प्रशमं यान्ति व्यासो ब्रूते न संशयः ॥१२॥Grahanakshatrajah pidastaskaragnisamudbhavah | Tah sarvah prashamam yanti vyaso brute na samshayah ||12||

॥ इति श्रीव्यासविरचितं नवग्रहस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥|| Iti shrivyasavirachitam navagrahastotram sampurnam ||

अर्थ

सूर्य देव को जपाकुसुम (गुड़हल) जैसे लाल, कश्यप के पुत्र और अंधकार के शत्रु के रूप में प्रणाम है। चंद्रमा दही, शंख और हिम जैसे श्वेत हैं, क्षीरसागर से उत्पन्न हैं और शिव जी के मुकुट का आभूषण हैं। मंगल पृथ्वी के पुत्र हैं, बिजली जैसे चमकते हैं और हाथ में शक्ति लिए कुमार हैं। बुध प्रियंगु की कली जैसे श्याम, सौम्य और अनुपम रूप वाले हैं। गुरु बृहस्पति स्वर्ण जैसे, देवताओं और ऋषियों के गुरु और बुद्धि के स्वरूप हैं। शुक्र हिम और कुंद पुष्प जैसे श्वेत, दैत्यों के गुरु और सब शास्त्रों के ज्ञाता हैं। शनि काजल जैसे नीले-काले, सूर्य और छाया के पुत्र और यम के बड़े भाई हैं। राहु आधे शरीर वाले महाबली हैं, और केतु पलाश के फूल जैसे लाल और उग्र हैं। अंत के श्लोक कहते हैं कि भक्त मानते हैं — दिन हो या रात, एकाग्र मन से इसका पाठ करने से विघ्न, बुरे सपने और ग्रहों से जुड़ी परेशानियाँ शांत होती हैं।