श्री नारायण कवच

स्तोत्र

परिचय

श्री नारायण कवच, जिसे नारायण वर्म यानी 'नारायण का कवच' भी कहते हैं, श्रीमद्भागवत महापुराण के छठे स्कंध के आठवें अध्याय में आने वाली रक्षा की प्रार्थना है। कथा के अनुसार देवराज इंद्र का बल घट गया था। तब उनके नए गुरु विश्वरूप ने उन्हें यह कवच सिखाया, और इसे कवच की तरह धारण करके इंद्र ने अपना राज्य फिर से पाया। राजा परीक्षित के पूछने पर श्री शुकदेव जी यह प्रसंग सुनाते हैं। घरों में पाठ प्रायः न्यास से शुरू होता है — 'ॐ नमो नारायणाय' अष्टाक्षर मंत्र और 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' द्वादशाक्षर मंत्र बोलते हुए शरीर के अंगों और उँगलियों को छुआ जाता है। फिर अध्याय के 42 श्लोक आते हैं, जिनके अंत में फलश्रुति है, यानी वे श्लोक जिनमें पाठ का पारंपरिक फल बताया गया है। पारंपरिक ज्योतिष में जिन लोगों के मुख्य ग्रह पुष्य नक्षत्र में हों, उनके लिए भी यह कवच एक उपाय के रूप में बताया जाता है। यह भारतीय घरों में भगवान विष्णु की सबसे प्रिय प्रार्थनाओं में से एक है।

कब गाएँ या पढ़ें: दिन में किसी भी समय स्नान के बाद, भगवान विष्णु या नारायण के चित्र के सामने दीपक जलाकर शांत मन से; बहुत से परिवार इसे सुबह पढ़ते हैं। गुरुवार और एकादशी को, और यात्रा, किसी नई शुरुआत या किसी खास दिन से पहले इसका पाठ विशेष रूप से किया जाता है। कुछ भक्त संकल्प लेकर तय दिनों तक रोज़ पाठ करते हैं। अगर पूरा न्यास कठिन लगे, तो 'ॐ नमो नारायणाय' बोलकर श्रद्धा से श्लोक पढ़ना भी ठीक है; न्यास की विधि परिवार के पंडित जी से सीखी जा सकती है।

पूरा पाठ

॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥

॥ ॐ नमो नारायणाय ॥

॥ अङ्गन्यासः ॥

ॐ ॐ नमः पादयोः । ॐ नं नमः जानुनोः । ॐ मों नमः ऊर्वोः । ॐ नां नमः उदरे । ॐ रां नमः हृदि । ॐ यं नमः उरसि । ॐ णां नमः मुखे । ॐ यं नमः शिरसि ॥Om Om namah padayoh | Om nam namah janunoh | Om mom namah urvoh | Om nam namah udare | Om ram namah hridi | Om yam namah urasi | Om nam namah mukhe | Om yam namah shirasi ||

॥ करन्यासः ॥

ॐ ॐ नमः दक्षिणतर्जन्याम् । ॐ नं नमः दक्षिणमध्यमायाम् । ॐ मों नमः दक्षिणानामिकायाम् । ॐ भं नमः दक्षिणकनिष्ठिकायाम् । ॐ गं नमः वामकनिष्ठिकायाम् । ॐ वं नमः वामानामिकायाम् । ॐ तें नमः वाममध्यमायाम् । ॐ वां नमः वामतर्जन्याम् । ॐ सुं नमः दक्षिणांगुष्ठोर्ध्वपर्वणि । ॐ दें नमः दक्षिणांगुष्ठाय पर्वणि । ॐ वां नमः वामांगुष्ठोर्ध्वपर्वणि । ॐ यं नमः वामांगुष्ठाय पर्वणि ॥Om Om namah dakshinatarjanyam | Om nam namah dakshinamadhyamayam | Om mom namah dakshinanamikayam | Om bham namah dakshinakanishthikayam | Om gam namah vamakanishthikayam | Om vam namah vamanamikayam | Om tem namah vamamadhyamayam | Om vam namah vamatarjanyam | Om sum namah dakshinangushthordhvaparvani | Om dem namah dakshinangushthaya parvani | Om vam namah vamangushthordhvaparvani | Om yam namah vamangushthaya parvani ||

॥ विष्णुषडक्षरन्यासः ॥

ॐ ॐ नमः हृदये । ॐ विं नमः मूर्धनि । ॐ षं नमः भ्रुवोर्मध्ये । ॐ णं नमः शिखायाम् । ॐ वें नमः नेत्रयोः । ॐ नं नमः सर्वसन्धिषु ॥Om Om namah hridaye | Om vim namah murdhani | Om sham namah bhruvormadhye | Om nam namah shikhayam | Om vem namah netrayoh | Om nam namah sarvasandhishu ||

ॐ मः अस्त्राय फट् प्राच्याम् । ॐ मः अस्त्राय फट् आग्नेयाम् । ॐ मः अस्त्राय फट् दक्षिणस्याम् । ॐ मः अस्त्राय फट् नैरृत्ये । ॐ मः अस्त्राय फट् प्रतीच्याम् । ॐ मः अस्त्राय फट् वायव्ये । ॐ मः अस्त्राय फट् उदीच्याम् । ॐ मः अस्त्राय फट् ऐशान्याम् । ॐ मः अस्त्राय फट् ऊर्ध्वायाम् । ॐ मः अस्त्राय फट् अधरायाम् ॥Om mah astraya phat prachyam | Om mah astraya phat agneyam | Om mah astraya phat dakshinasyam | Om mah astraya phat nairritye | Om mah astraya phat pratichyam | Om mah astraya phat vayavye | Om mah astraya phat udichyam | Om mah astraya phat aishanyam | Om mah astraya phat urdhvayam | Om mah astraya phat adharayam ||

॥ अथ श्रीनारायणकवचम् ॥

॥ राजोवाच ॥

यया गुप्तः सहस्राक्षः सवाहान्रिपुसैनिकान् । क्रीडन्निव विनिर्जित्य त्रिलोक्या बुभुजे श्रियम् ॥१॥Yaya guptah sahasrakshah savahanripusainikan | Kridanniva vinirjitya trilokya bubhuje shriyam ||1||

भगवंस्तन्ममाख्याहि वर्म नारायणात्मकम् । यथाततायिनः शत्रून्येन गुप्तोऽजयन्मृधे ॥२॥Bhagavamstanmamakhyahi varma narayanatmakam | Yathatatayinah shatrunyena gupto'jayanmridhe ||2||

॥ श्रीशुक उवाच ॥

वृतः पुरोहितस्त्वाष्ट्रो महेन्द्रायानुपृच्छते । नारायणाख्यं वर्माह तदिहैकमनाः शृणु ॥३॥Vritah purohitastvashtro mahendrayanuprichchhate | Narayanakhyam varmaha tadihaikamanah shrinu ||3||

॥ विश्वरूप उवाच ॥

धौताङ्घ्रिपाणिराचम्य सपवित्र उदङ्मुखः । कृतस्वाङ्गकरन्यासो मन्त्राभ्यां वाग्यतः शुचिः ॥४॥Dhautanghripanirachamya sapavitra udanmukhah | Kritasvangakaranyaso mantrabhyam vagyatah shuchih ||4||

नारायणपरं वर्म सन्नह्येद्भय आगते । पादयोर्जानुनोरूर्वोरुदरे हृद्यथोरसि ॥५॥Narayanaparam varma sannahyedbhaya agate | Padayorjanunorurvorudare hridyathorasi ||5||

मुखे शिरस्यानुपूर्व्यादोङ्कारादीनि विन्यसेत् । ॐ नमो नारायणायेति विपर्ययमथापि वा ॥६॥Mukhe shirasyanupurvyadonkaradini vinyaset | Om namo narayanayeti viparyayamathapi va ||6||

करन्यासं ततः कुर्याद्द्वादशाक्षरविद्यया । प्रणवादियकारान्तमङ्गुल्यङ्गुष्ठपर्वसु ॥७॥Karanyasam tatah kuryaddvadashaksharavidyaya | Pranavadiyakarantamangulyangushthaparvasu ||7||

न्यसेद्धृदय ओङ्कारं विकारमनु मूर्धनि । षकारं तु भ्रुवोर्मध्ये णकारं शिखया न्यसेत् ॥८॥Nyaseddhridaya onkaram vikaramanu murdhani | Shakaram tu bhruvormadhye nakaram shikhaya nyaset ||8||

वेकारं नेत्रयोर्युञ्ज्यान्नकारं सर्वसन्धिषु । मकारमस्त्रमुद्दिश्य मन्त्रमूर्तिर्भवेद्बुधः ॥९॥Vekaram netrayoryunjyannakaram sarvasandhishu | Makaramastramuddishya mantramurtirbhavedbudhah ||9||

सविसर्गं फडन्तं तत्सर्वदिक्षु विनिर्दिशेत् । ॐ विष्णवे नम इति ॥१०॥Savisargam phadantam tatsarvadikshu vinirdishet | Om vishnave nama iti ||10||

आत्मानं परमं ध्यायेद्ध्येयं षट्शक्तिभिर्युतम् । विद्यातेजस्तपोमूर्तिमिमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥११॥Atmanam paramam dhyayeddhyeyam shatshaktibhiryutam | Vidyatejastapomurtimimam mantramudaharet ||11||

ॐ हरिर्विदध्यान्मम सर्वरक्षां न्यस्ताङ्घ्रिपद्मः पतगेन्द्रपृष्ठे । दरारिचर्मासिगदेषुचाप- पाशान्दधानोऽष्टगुणोऽष्टबाहुः ॥१२॥Om harirvidadhyanmama sarvaraksham Nyastanghripadmah patagendraprishthe | Dararicharmasigadeshuchapa- Pashandadhano'shtaguno'shtabahuh ||12||

जलेषु मां रक्षतु मत्स्यमूर्ति- र्यादोगणेभ्यो वरुणस्य पाशात् । स्थलेषु मायावटुवामनोऽव्यात् त्रिविक्रमः खेऽवतु विश्वरूपः ॥१३॥Jaleshu mam rakshatu matsyamurtir- Yadoganebhyo varunasya pashat | Sthaleshu mayavatuvamano'vyat Trivikramah khe'vatu vishvarupah ||13||

दुर्गेष्वटव्याजिमुखादिषु प्रभुः पायान्नृसिंहोऽसुरयूथपारिः । विमुञ्चतो यस्य महाट्टहासं दिशो विनेदुर्न्यपतंश्च गर्भाः ॥१४॥Durgeshvatavyajimukhadishu prabhuh Payannrisimho'surayuthaparih | Vimunchato yasya mahattahasam Disho vinedurnyapatamshcha garbhah ||14||

रक्षत्वसौ माध्वनि यज्ञकल्पः स्वदंष्ट्रयोन्नीतधरो वराहः । रामोऽद्रिकूटेष्वथ विप्रवासे सलक्ष्मणोऽव्याद्भरताग्रजोऽस्मान् ॥१५॥Rakshatvasau madhvani yajnakalpah Svadamshtrayonnitadharo varahah | Ramo'drikuteshvatha vipravase Salakshmano'vyadbharatagrajo'sman ||15||

मामुग्रधर्मादखिलात्प्रमादा- न्नारायणः पातु नरश्च हासात् । दत्तस्त्वयोगादथ योगनाथः पायाद्गुणेशः कपिलः कर्मबन्धात् ॥१६॥Mamugradharmadakhilatpramadan- Narayanah patu narashcha hasat | Dattastvayogadatha yoganathah Payadguneshah kapilah karmabandhat ||16||

सनत्कुमारोऽवतु कामदेवा- द्धयशीर्षा मां पथि देवहेलनात् । देवर्षिवर्यः पुरुषार्चनान्तरात् कूर्मो हरिर्मां निरयादशेषात् ॥१७॥Sanatkumaro'vatu kamadevad- Dhayashirsha mam pathi devahelanat | Devarshivaryah purusharchanantarat Kurmo harirmam nirayadasheshat ||17||

धन्वन्तरिर्भगवान्पात्वपथ्या- द्द्वन्द्वाद्भयादृषभो निर्जितात्मा । यज्ञश्च लोकादवताज्जनान्ता- द्बलो गणात्क्रोधवशादहीन्द्रः ॥१८॥Dhanvantarirbhagavanpatvapathyad- Dvandvadbhayadrishabho nirjitatma | Yajnashcha lokadavatajjanantad- Balo ganatkrodhavashadahindrah ||18||

द्वैपायनो भगवानप्रबोधा- द्बुद्धस्तु पाषण्डगणप्रमादात् । कल्किः कलेः कालमलात्प्रपातु धर्मावनायोरुकृतावतारः ॥१९॥Dvaipayano bhagavanaprabodhad- Buddhastu pashandaganapramadat | Kalkih kaleh kalamalatprapatu Dharmavanayorukritavatarah ||19||

मां केशवो गदया प्रातरव्या- द्गोविन्द आसङ्गवमात्तवेणुः । नारायणः प्राह्ण उदात्तशक्ति- र्मध्यन्दिने विष्णुररीन्द्रपाणिः ॥२०॥Mam keshavo gadaya prataravyad- Govinda asangavamattavenuh | Narayanah prahna udattashaktir- Madhyandine vishnurarindrapanih ||20||

देवोऽपराह्णे मधुहोग्रधन्वा सायं त्रिधामावतु माधवो माम् । दोषे हृषीकेश उतार्धरात्रे निशीथ एकोऽवतु पद्मनाभः ॥२१॥Devo'parahne madhuhogradhanva Sayam tridhamavatu madhavo mam | Doshe hrishikesha utardharatre Nishitha eko'vatu padmanabhah ||21||

श्रीवत्सधामापररात्र ईशः प्रत्यूष ईशोऽसिधरो जनार्दनः । दामोदरोऽव्यादनुसन्ध्यं प्रभाते विश्वेश्वरो भगवान्कालमूर्तिः ॥२२॥Shrivatsadhamapararatra ishah Pratyusha isho'sidharo janardanah | Damodaro'vyadanusandhyam prabhate Vishveshvaro bhagavankalamurtih ||22||

चक्रं युगान्तानलतिग्मनेमि भ्रमत्समन्ताद्भगवत्प्रयुक्तम् । दन्दग्धि दन्दग्ध्यरिसैन्यमाशु कक्षं यथा वातसखो हुताशः ॥२३॥Chakram yugantanalatigmanemi Bhramatsamantadbhagavatprayuktam | Dandagdhi dandagdhyarisainyamashu Kaksham yatha vatasakho hutashah ||23||

गदेऽशनिस्पर्शनविस्फुलिङ्गे निष्पिण्ढि निष्पिण्ढ्यजितप्रियासि । कूष्माण्डवैनायकयक्षरक्षो- भूतग्रहांश्चूर्णय चूर्णयारीन् ॥२४॥Gade'shanisparshanavisphulinge Nishpindhi nishpindhyajitapriyasi | Kushmandavainayakayaksharaksho- Bhutagrahamshchurnaya churnayarin ||24||

त्वं यातुधानप्रमथप्रेतमातृ- पिशाचविप्रग्रहघोरदृष्टीन् । दरेन्द्र विद्रावय कृष्णपूरितो भीमस्वनोऽरेर्हृदयानि कम्पयन् ॥२५॥Tvam yatudhanapramathapretamatri- Pishachavipragrahaghoradrishtin | Darendra vidravaya krishnapurito Bhimasvano'rerhridayani kampayan ||25||

त्वं तिग्मधारासिवरारिसैन्य- मीशप्रयुक्तो मम छिन्धि छिन्धि । चक्षूंषि चर्मञ्छतचन्द्र छादय द्विषामघोनां हर पापचक्षुषाम् ॥२६॥Tvam tigmadharasivararisainya- Mishaprayukto mama chhindhi chhindhi | Chakshumshi charmanchhatachandra chhadaya Dvishamaghonam hara papachakshusham ||26||

यन्नो भयं ग्रहेभ्योऽभूत्केतुभ्यो नृभ्य एव च । सरीसृपेभ्यो दंष्ट्रिभ्यो भूतेभ्योंऽहोभ्य एव च ॥२७॥Yanno bhayam grahebhyo'bhutketubhyo nribhya eva cha | Sarisripebhyo damshtribhyo bhutebhyom'hobhya eva cha ||27||

सर्वाण्येतानि भगवन्नामरूपानुकीर्तनात् । प्रयान्तु सङ्क्षयं सद्यो ये नः श्रेयःप्रतीपकाः ॥२८॥Sarvanyetani bhagavannamarupanukirtanat | Prayantu sankshayam sadyo ye nah shreyahpratipakah ||28||

गरुडो भगवान्स्तोत्रस्तोभश्छन्दोमयः प्रभुः । रक्षत्वशेषकृच्छ्रेभ्यो विष्वक्सेनः स्वनामभिः ॥२९॥Garudo bhagavanstotrastobhashchhandomayah prabhuh | Rakshatvasheshakrichchhrebhyo vishvaksenah svanamabhih ||29||

सर्वापद्भ्यो हरेर्नामरूपयानायुधानि नः । बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान्पान्तु पार्षदभूषणाः ॥३०॥Sarvapadbhyo harernamarupayanayudhani nah | Buddhindriyamanahprananpantu parshadabhushanah ||30||

यथा हि भगवानेव वस्तुतः सदसच्च यत् । सत्येनानेन नः सर्वे यान्तु नाशमुपद्रवाः ॥३१॥Yatha hi bhagavaneva vastutah sadasachcha yat | Satyenanena nah sarve yantu nashamupadravah ||31||

यथैकात्म्यानुभावानां विकल्परहितः स्वयम् । भूषणायुधलिङ्गाख्या धत्ते शक्तीः स्वमायया ॥३२॥Yathaikatmyanubhavanam vikalparahitah svayam | Bhushanayudhalingakhya dhatte shaktih svamayaya ||32||

तेनैव सत्यमानेन सर्वज्ञो भगवान्हरिः । पातु सर्वैः स्वरूपैर्नः सदा सर्वत्र सर्वगः ॥३३॥Tenaiva satyamanena sarvajno bhagavanharih | Patu sarvaih svarupairnah sada sarvatra sarvagah ||33||

विदिक्षु दिक्षूर्ध्वमधः समन्ता- दन्तर्बहिर्भगवान्नारसिंहः । प्रहापयँल्लोकभयं स्वनेन स्वतेजसा ग्रस्तसमस्ततेजाः ॥३४॥Vidikshu dikshurdhvamadhah samanta- Dantarbahirbhagavannarasimhah | Prahapayanllokabhayam svanena Svatejasa grastasamastatejah ||34||

मघवन्निदमाख्यातं वर्म नारायणात्मकम् । विजेष्यसेऽञ्जसा येन दंशितोऽसुरयूथपान् ॥३५॥Maghavannidamakhyatam varma narayanatmakam | Vijeshyase'njasa yena damshito'surayuthapan ||35||

एतद्धारयमाणस्तु यं यं पश्यति चक्षुषा । पदा वा संस्पृशेत्सद्यः साध्वसात्स विमुच्यते ॥३६॥Etaddharayamanastu yam yam pashyati chakshusha | Pada va samsprishetsadyah sadhvasatsa vimuchyate ||36||

न कुतश्चिद्भयं तस्य विद्यां धारयतो भवेत् । राजदस्युग्रहादिभ्यो व्याध्यादिभ्यश्च कर्हिचित् ॥३७॥Na kutashchidbhayam tasya vidyam dharayato bhavet | Rajadasyugrahadibhyo vyadhyadibhyashcha karhichit ||37||

इमां विद्यां पुरा कश्चित्कौशिको धारयन्द्विजः । योगधारणया स्वाङ्गं जहौ स मरुधन्वनि ॥३८॥Imam vidyam pura kashchitkaushiko dharayandvijah | Yogadharanaya svangam jahau sa marudhanvani ||38||

तस्योपरि विमानेन गन्धर्वपतिरेकदा । ययौ चित्ररथः स्त्रीभिर्वृतो यत्र द्विजक्षयः ॥३९॥Tasyopari vimanena gandharvapatirekada | Yayau chitrarathah stribhirvrito yatra dvijakshayah ||39||

गगनान्न्यपतत्सद्यः सविमानो ह्यवाक्शिराः । स वालखिल्यवचनादस्थीन्यादाय विस्मितः । प्रास्य प्राचीसरस्वत्यां स्नात्वा धाम स्वमन्वगात् ॥४०॥Gaganannyapatatsadyah savimano hyavakshirah | Sa valakhilyavachanadasthinyadaya vismitah | Prasya prachisarasvatyam snatva dhama svamanvagat ||40||

॥ श्रीशुक उवाच ॥

य इदं शृणुयात्काले यो धारयति चादृतः । तं नमस्यन्ति भूतानि मुच्यते सर्वतो भयात् ॥४१॥Ya idam shrinuyatkale yo dharayati chadritah | Tam namasyanti bhutani muchyate sarvato bhayat ||41||

एतां विद्यामधिगतो विश्वरूपाच्छतक्रतुः । त्रैलोक्यलक्ष्मीं बुभुजे विनिर्जित्य मृधेऽसुरान् ॥४२॥Etam vidyamadhigato vishvarupachchhatakratuh | Trailokyalakshmim bubhuje vinirjitya mridhe'suran ||42||

॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे नारायणवर्मकथनं नामाष्टमोऽध्यायः ॥|| Iti shrimadbhagavate mahapurane paramahamsyam samhitayam Shashthaskandhe narayanavarmakathanam namashtamo'dhyayah ||

अर्थ

इस प्रार्थना में भगवान नारायण से विनती है कि वे हर दिशा से, हर जगह और हर समय भक्त की रक्षा करें। पहले भक्त तैयारी करता है — हाथ-पैर धोकर, उत्तर की ओर मुख करके शांत बैठता है और शरीर पर मंत्र के पवित्र अक्षरों का न्यास करता है, ताकि मंत्र ही उसका कवच बन जाए। फिर नारायण का ध्यान है — गरुड़ पर विराजमान, आठ भुजाओं में शंख, चक्र, ढाल, तलवार, गदा, बाण, धनुष और पाश लिए हुए। उनके हर रूप को एक जगह सौंपी गई है — जल में मत्स्य, धरती पर वामन, आकाश में त्रिविक्रम, वन और कठिन स्थानों में नृसिंह, मार्ग में वराह, और पर्वतों पर व परदेस में लक्ष्मण सहित श्रीराम। नर-नारायण, दत्तात्रेय, कपिल, सनत्कुमार, हयग्रीव, नारद, कूर्म, धन्वंतरि, ऋषभदेव, बलराम, वेदव्यास, बुद्ध और कल्कि जैसे रूपों से प्रार्थना है कि वे लापरवाही, अहंकार, स्वार्थी कामना, अज्ञान, अनुचित भोजन, भय और कलियुग के दोषों से बचाएँ। फिर दिन और रात के हर पहर के लिए एक नाम है — सुबह केशव, दोपहर में विष्णु, शाम को माधव, आधी रात को पद्मनाभ, भोर से पहले जनार्दन और हर संध्या में दामोदर। इसके बाद भक्त भगवान के चक्र, गदा, शंख, तलवार और ढाल को, और गरुड़ व विष्वक्सेन को पुकारता है कि वे राह की हर बाधा हटा दें। पूरी प्रार्थना का आधार एक सरल भाव है — भगवान हर चीज़ में हैं, इसलिए वही उपस्थिति हमारी रक्षा करे। अंत में नृसिंह भगवान ऊपर-नीचे, भीतर-बाहर, सभी दिशाओं में रक्षा करते हैं। अंतिम श्लोक बताते हैं कि इसी कवच से इंद्र विजयी हुए, और भक्त मानते हैं कि जो इसे मन में धारण करता है, वह भय से मुक्त रहता है।