आदित्यहृदय स्तोत्र

स्तोत्र

परिचय

आदित्यहृदय स्तोत्र सूर्य देव की स्तुति है, जो वाल्मीकि रामायण के युद्धकाण्ड में आता है। रावण से अंतिम युद्ध से पहले जब श्रीराम थके हुए और चिंतित खड़े थे, तब अगस्त्य ऋषि ने आकर उन्हें यह स्तोत्र सिखाया। इसमें 31 श्लोक हैं — पहले दो में प्रसंग है, फिर अगस्त्य जी सूर्य की महिमा गाते हैं, और अंत के श्लोकों में श्रीराम के पाठ करके युद्ध में जाने का वर्णन है। बहुत से परिवार इसे सूर्योदय के समय, विशेषकर रविवार को पढ़ते हैं।

कब गाएँ या पढ़ें: प्रातःकाल स्नान के बाद उगते सूर्य की ओर मुख करके; रविवार और रथ सप्तमी विशेष मानी जाती है। श्रीराम की तरह बहुत से भक्त इसे तीन बार पढ़ते हैं।

पूरा पाठ

ततो युद्धपरिश्रान्तं समरे चिन्तया स्थितम् । रावणं चाग्रतो दृष्ट्वा युद्धाय समुपस्थितम् ॥१॥Tato yuddhaparishrantam samare chintaya sthitam | Ravanam chagrato drishtva yuddhaya samupasthitam ||1||

दैवतैश्च समागम्य द्रष्टुमभ्यागतो रणम् । उपागम्याब्रवीद्राममगस्त्यो भगवानृषिः ॥२॥Daivataishcha samagamya drashtumabhyagato ranam | Upagamyabravidramamagastyo bhagavanrishih ||2||

राम राम महाबाहो शृणु गुह्यं सनातनम् । येन सर्वानरीन्वत्स समरे विजयिष्यसि ॥३॥Rama rama mahabaho shrinu guhyam sanatanam | Yena sarvanarinvatsa samare vijayishyasi ||3||

आदित्यहृदयं पुण्यं सर्वशत्रुविनाशनम् । जयावहं जपेन्नित्यमक्षय्यं परमं शिवम् ॥४॥Adityahridayam punyam sarvashatruvinashanam | Jayavaham japennityamakshayyam paramam shivam ||4||

सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम् । चिन्ताशोकप्रशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम् ॥५॥Sarvamangalamangalyam sarvapapapranashanam | Chintashokaprashamanamayurvardhanamuttamam ||5||

रश्मिमन्तं समुद्यन्तं देवासुरनमस्कृतम् । पूजयस्व विवस्वन्तं भास्करं भुवनेश्वरम् ॥६॥Rashmimantam samudyantam devasuranamaskritam | Pujayasva vivasvantam bhaskaram bhuvaneshvaram ||6||

सर्वदेवात्मको ह्येष तेजस्वी रश्मिभावनः । एष देवासुरगणाँल्लोकान् पाति गभस्तिभिः ॥७॥Sarvadevatmako hyesha tejasvi rashmibhavanah | Esha devasuragananllokan pati gabhastibhih ||7||

एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवः स्कन्दः प्रजापतिः । महेन्द्रो धनदः कालो यमः सोमो ह्यपां पतिः ॥८॥Esha brahma cha vishnushcha shivah skandah prajapatih | Mahendro dhanadah kalo yamah somo hyapam patih ||8||

पितरो वसवः साध्या ह्यश्विनौ मरुतो मनुः । वायुर्वह्निः प्रजाप्राण ऋतुकर्ता प्रभाकरः ॥९॥Pitaro vasavah sadhya hyashvinau maruto manuh | Vayurvahnih prajaprana ritukarta prabhakarah ||9||

आदित्यः सविता सूर्यः खगः पूषा गभस्तिमान् । सुवर्णसदृशो भानुर्हिरण्यरेता दिवाकरः ॥१०॥Adityah savita suryah khagah pusha gabhastiman | Suvarnasadrisho bhanurhiranyareta divakarah ||10||

हरिदश्वः सहस्रार्चिः सप्तसप्तिर्मरीचिमान् । तिमिरोन्मथनः शम्भुस्त्वष्टा मार्ताण्ड अंशुमान् ॥११॥Haridashvah sahasrarchih saptasaptirmarichiman | Timironmathanah shambhustvashta martanda amshuman ||11||

हिरण्यगर्भः शिशिरस्तपनो भास्करो रविः । अग्निगर्भोऽदितेः पुत्रः शङ्खः शिशिरनाशनः ॥१२॥Hiranyagarbhah shishirastapano bhaskaro ravih | Agnigarbho'diteh putrah shankhah shishiranashanah ||12||

व्योमनाथस्तमोभेदी ऋग्यजुःसामपारगः । घनवृष्टिरपां मित्रो विन्ध्यवीथीप्लवङ्गमः ॥१३॥Vyomanathastamobhedi rigyajuhsamaparagah | Ghanavrishtirapam mitro vindhyavithiplavangamah ||13||

आतपी मण्डली मृत्युः पिङ्गलः सर्वतापनः । कविर्विश्वो महातेजाः रक्तः सर्वभवोद्भवः ॥१४॥Atapi mandali mrityuh pingalah sarvatapanah | Kavirvishvo mahatejah raktah sarvabhavodbhavah ||14||

नक्षत्रग्रहताराणामधिपो विश्वभावनः । तेजसामपि तेजस्वी द्वादशात्मन्नमोऽस्तु ते ॥१५॥Nakshatragrahataranamadhipo vishvabhavanah | Tejasamapi tejasvi dvadashatmannamo'stu te ||15||

नमः पूर्वाय गिरये पश्चिमायाद्रये नमः । ज्योतिर्गणानां पतये दिनाधिपतये नमः ॥१६॥Namah purvaya giraye pashchimayadraye namah | Jyotirgananam pataye dinadhipataye namah ||16||

जयाय जयभद्राय हर्यश्वाय नमो नमः । नमो नमः सहस्रांशो आदित्याय नमो नमः ॥१७॥Jayaya jayabhadraya haryashvaya namo namah | Namo namah sahasramsho adityaya namo namah ||17||

नम उग्राय वीराय सारङ्गाय नमो नमः । नमः पद्मप्रबोधाय मार्ताण्डाय नमो नमः ॥१८॥Nama ugraya viraya sarangaya namo namah | Namah padmaprabodhaya martandaya namo namah ||18||

ब्रह्मेशानाच्युतेशाय सूर्यायादित्यवर्चसे । भास्वते सर्वभक्षाय रौद्राय वपुषे नमः ॥१९॥Brahmeshanachyuteshaya suryayadityavarchase | Bhasvate sarvabhakshaya raudraya vapushe namah ||19||

तमोघ्नाय हिमघ्नाय शत्रुघ्नायामितात्मने । कृतघ्नघ्नाय देवाय ज्योतिषां पतये नमः ॥२०॥Tamoghnaya himaghnaya shatrughnayamitatmane | Kritaghnaghnaya devaya jyotisham pataye namah ||20||

तप्तचामीकराभाय वह्नये विश्वकर्मणे । नमस्तमोऽभिनिघ्नाय रुचये लोकसाक्षिणे ॥२१॥Taptachamikarabhaya vahnaye vishvakarmane | Namastamo'bhinighnaya ruchaye lokasakshine ||21||

नाशयत्येष वै भूतं तदेव सृजति प्रभुः । पायत्येष तपत्येष वर्षत्येष गभस्तिभिः ॥२२॥Nashayatyesha vai bhutam tadeva srijati prabhuh | Payatyesha tapatyesha varshatyesha gabhastibhih ||22||

एष सुप्तेषु जागर्ति भूतेषु परिनिष्ठितः । एष एवाग्निहोत्रं च फलं चैवाग्निहोत्रिणाम् ॥२३॥Esha supteshu jagarti bhuteshu parinishthitah | Esha evagnihotram cha phalam chaivagnihotrinam ||23||

वेदाश्च क्रतवश्चैव क्रतूनां फलमेव च । यानि कृत्यानि लोकेषु सर्व एष रविः प्रभुः ॥२४॥Vedashcha kratavashchaiva kratunam phalameva cha | Yani krityani lokeshu sarva esha ravih prabhuh ||24||

एनमापत्सु कृच्छ्रेषु कान्तारेषु भयेषु च । कीर्तयन् पुरुषः कश्चिन्नावसीदति राघव ॥२५॥Enamapatsu krichchhreshu kantareshu bhayeshu cha | Kirtayan purushah kashchinnavasidati raghava ||25||

पूजयस्वैनमेकाग्रो देवदेवं जगत्पतिम् । एतत् त्रिगुणितं जप्त्वा युद्धेषु विजयिष्यसि ॥२६॥Pujayasvainamekagro devadevam jagatpatim | Etat trigunitam japtva yuddheshu vijayishyasi ||26||

अस्मिन्क्षणे महाबाहो रावणं त्वं वधिष्यसि । एवमुक्त्वा तदागस्त्यो जगाम च यथागतम् ॥२७॥Asminkshane mahabaho ravanam tvam vadhishyasi | Evamuktva tadagastyo jagama cha yathagatam ||27||

एतच्छ्रुत्वा महातेजा नष्टशोकोऽभवत्तदा । धारयामास सुप्रीतो राघवः प्रयतात्मवान् ॥२८॥Etachchhrutva mahateja nashtashoko'bhavattada | Dharayamasa suprito raghavah prayatatmavan ||28||

आदित्यं प्रेक्ष्य जप्त्वा तु परं हर्षमवाप्तवान् । त्रिराचम्य शुचिर्भूत्वा धनुरादाय वीर्यवान् ॥२९॥Adityam prekshya japtva tu param harshamavaptavan | Trirachamya shuchirbhutva dhanuradaya viryavan ||29||

रावणं प्रेक्ष्य हृष्टात्मा युद्धाय समुपागमत् । सर्वयत्नेन महता वधे तस्य धृतोऽभवत् ॥३०॥Ravanam prekshya hrishtatma yuddhaya samupagamat | Sarvayatnena mahata vadhe tasya dhrito'bhavat ||30||

अथ रविरवदन्निरीक्ष्य रामं मुदितमनाः परमं प्रहृष्यमाणः । निशिचरपतिसङ्क्षयं विदित्वा सुरगणमध्यगतो वचस्त्वरेति ॥३१॥Atha raviravadannirikshya ramam Muditamanah paramam prahrishyamanah | Nishicharapatisankshayam viditva Suraganamadhyagato vachastvareti ||31||

अर्थ

अगस्त्य जी श्रीराम से कहते हैं कि यह पवित्र स्तोत्र चिंता और शोक को दूर करता है, विजय दिलाता है और भक्त मानते हैं कि इससे आयु भी बढ़ती है। वे राम जी से उगते हुए सूर्य की पूजा करने को कहते हैं, जिन्हें देव और असुर दोनों प्रणाम करते हैं। सूर्य को सब देवताओं की आत्मा बताया गया है — वही ब्रह्मा, विष्णु, शिव, स्कन्द, इन्द्र, यम आदि हैं और वही प्रकाश, वर्षा और ऋतुओं के दाता हैं। इसके बाद सूर्य के अनेक नाम आते हैं और उन्हें प्रकाश के स्वामी, अंधकार मिटाने वाले और संसार के साक्षी के रूप में नमस्कार किया गया है। वही सबकी रचना, पालन और संहार करते हैं और सबके सो जाने पर भी हर हृदय में जागते रहते हैं। अगस्त्य जी कहते हैं कि संकट में सूर्य का स्मरण करने वाला हिम्मत नहीं हारता। श्रीराम शांत और पवित्र मन से तीन बार पाठ करते हैं, आनंद और साहस से भर जाते हैं और रावण का सामना करने आगे बढ़ते हैं, और देवताओं के बीच से सूर्य देव उन्हें शीघ्रता करने को कहते हैं।