श्री शिव चालीसा
चालीसा
परिचय
शिव चालीसा भगवान शिव की चालीस चौपाइयों वाली स्तुति है, जो सरल हिंदी-अवधी में है। इसके दोहों में कवि का नाम अयोध्यादास आता है। यह सोमवार, प्रदोष (त्रयोदशी), पूरे सावन मास और महाशिवरात्रि पर पढ़ी जाती है।
कब गाएँ या पढ़ें: सोमवार, प्रदोष/त्रयोदशी, सावन मास, महाशिवरात्रि; हो सके तो सुबह स्नान के बाद शिवलिंग या शिव चित्र के सामने।
पूरा पाठ
॥ दोहा ॥
जय गणेश गिरिजा सुवन, मंगल मूल सुजान।Jai Ganesh Girija suvan, mangal mool sujaan.
कहत अयोध्यादास तुम, देहु अभय वरदान॥Kahat Ayodhyadas tum, dehu abhay vardaan.
॥ चौपाई ॥
जय गिरिजा पति दीन दयाला। सदा करत सन्तन प्रतिपाला॥Jai Girija pati deen dayaala, sada karat santan pratipaala.
भाल चन्द्रमा सोहत नीके। कानन कुण्डल नागफनी के॥Bhaal chandrama sohat neeke, kaanan kundal naagphani ke.
अंग गौर शिर गंग बहाये। मुण्डमाल तन क्षार लगाए॥Ang gaur shir Gang bahaaye, mundmaal tan kshaar lagaaye.
वस्त्र खाल बाघम्बर सोहे। छवि को देखि नाग मन मोहे॥Vastra khaal baaghambar sohe, chhavi ko dekhi naag man mohe.
मैना मातु की ह्वै दुलारी। बाम अंग सोहत छवि न्यारी॥Maina maatu ki have dulaari, baam ang sohat chhavi nyaari.
कर त्रिशूल सोहत छवि भारी। करत सदा शत्रुन क्षयकारी॥Kar trishool sohat chhavi bhaari, karat sada shatrun kshaykaari.
नन्दि गणेश सोहै तहँ कैसे। सागर मध्य कमल हैं जैसे॥Nandi Ganesh sohai tahan kaise, saagar madhya kamal hain jaise.
कार्तिक श्याम और गणराऊ। या छवि को कहि जात न काऊ॥Kaartik Shyaam aur Ganraau, ya chhavi ko kahi jaat na kaau.
देवन जबहीं जाय पुकारा। तब ही दुख प्रभु आप निवारा॥Devan jabaheen jaaye pukaara, tab hi dukh Prabhu aap nivaara.
किया उपद्रव तारक भारी। देवन सब मिलि तुमहिं जुहारी॥Kiya upadrav Taarak bhaari, devan sab mili tumahin juhaari.
तुरत षडानन आप पठायउ। लवनिमेष महँ मारि गिरायउ॥Turat Shadaanan aap pathaayau, lavnimesh mahan maari giraayau.
आप जलंधर असुर संहारा। सुयश तुम्हार विदित संसारा॥Aap Jalandhar asur sanhaara, suyash tumhaar vidit sansaara.
त्रिपुरासुर सन युद्ध मचाई। सबहिं कृपा कर लीन बचाई॥Tripuraasur san yuddh machaai, sabahin kripa kar leen bachaai.
किया तपहिं भागीरथ भारी। पुरब प्रतिज्ञा तासु पुरारी॥Kiya tapahin Bhaageerath bhaari, purab pratigya taasu Puraari.
दानिन महँ तुम सम कोउ नाहीं। सेवक स्तुति करत सदाहीं॥Daanin mahan tum sam kou naaheen, sevak stuti karat sadaaheen.
वेद नाम महिमा तव गाई। अकथ अनादि भेद नहिं पाई॥Ved naam mahima tav gaai, akath anaadi bhed nahin paai.
प्रकटी उदधि मंथन में ज्वाला। जरत सुरासुर भए विहाला॥Prakati udadhi manthan mein jwaala, jarat suraasur bhaye vihaala.
कीन्ही दया तहँ करी सहाई। नीलकण्ठ तब नाम कहाई॥Keenhi daya tahan kari sahaai, Neelkanth tab naam kahaai.
पूजन रामचन्द्र जब कीन्हा। जीत के लंक विभीषण दीन्हा॥Poojan Ramchandra jab keenha, jeet ke Lank Vibheeshan deenha.
सहस कमल में हो रहे धारी। कीन्ह परीक्षा तबहिं पुरारी॥Sahas kamal mein ho rahe dhaari, keenh pareeksha tabahin Puraari.
एक कमल प्रभु राखेउ जोई। कमल नयन पूजन चहं सोई॥Ek kamal Prabhu raakheu joi, kamal nayan poojan chahan soi.
कठिन भक्ति देखी प्रभु शंकर। भए प्रसन्न दिए इच्छित वर॥Kathin bhakti dekhi Prabhu Shankar, bhaye prasann diye ichchhit var.
जय जय जय अनन्त अविनाशी। करत कृपा सब के घटवासी॥Jai jai jai anant avinaashi, karat kripa sab ke ghatvaasi.
दुष्ट सकल नित मोहि सतावै। भ्रमत रहौं मोहि चैन न आवै॥Dusht sakal nit mohi sataavai, bhramat rahaun mohi chain na aavai.
त्राहि त्राहि मैं नाथ पुकारो। येहि अवसर मोहि आन उबारो॥Traahi traahi main Naath pukaaro, yehi avsar mohi aan ubaaro.
लै त्रिशूल शत्रुन को मारो। संकट ते मोहि आन उबारो॥Lai trishool shatrun ko maaro, sankat te mohi aan ubaaro.
मात-पिता भ्राता सब होई। संकट में पूछत नहिं कोई॥Maat-pita bhraata sab hoi, sankat mein poochhat nahin koi.
स्वामी एक है आस तुम्हारी। आय हरहु मम संकट भारी॥Swami ek hai aas tumhaari, aaye harahu mam sankat bhaari.
धन निर्धन को देत सदा हीं। जो कोई जांचे सो फल पाहीं॥Dhan nirdhan ko det sada heen, jo koi jaanche so phal paaheen.
अस्तुति केहि विधि करैं तुम्हारी। क्षमहु नाथ अब चूक हमारी॥Astuti kehi vidhi karain tumhaari, kshamahu Naath ab chook hamaari.
शंकर हो संकट के नाशन। मंगल कारण विघ्न विनाशन॥Shankar ho sankat ke naashan, mangal kaaran vighna vinaashan.
योगी यति मुनि ध्यान लगावैं। शारद नारद शीश नवावैं॥Yogi yati muni dhyaan lagaavain, Shaarad Naarad sheesh navaavain.
नमो नमो जय नमः शिवाय। सुर ब्रह्मादिक पार न पाय॥Namo namo jai Namah Shivaaya, sur Brahmaadik paar na paaye.
जो यह पाठ करे मन लाई। ता पर होत है शम्भु सहाई॥Jo yah paath kare man laai, ta par hot hai Shambhu sahaai.
ॠनियां जो कोई हो अधिकारी। पाठ करे सो पावन हारी॥Riniyaan jo koi ho adhikaari, paath kare so paavan haari.
पुत्र होन कर इच्छा जोई। निश्चय शिव प्रसाद तेहि होई॥Putra hon kar ichchha joi, nishchay Shiv prasaad tehi hoi.
पण्डित त्रयोदशी को लावे। ध्यान पूर्वक होम करावे॥Pandit trayodashi ko laave, dhyaan poorvak hom karaave.
त्रयोदशी व्रत करै हमेशा। ताके तन नहीं रहै कलेशा॥Trayodashi vrat karai hamesha, taake tan naheen rahai kalesha.
धूप दीप नैवेद्य चढ़ावे। शंकर सम्मुख पाठ सुनावे॥Dhoop deep naivedya chadhaave, Shankar sammukh paath sunaave.
जन्म जन्म के पाप नसावे। अन्त धाम शिवपुर में पावे॥Janma janma ke paap nasaave, ant dhaam Shivpur mein paave.
कहैं अयोध्यादास आस तुम्हारी। जानि सकल दुःख हरहु हमारी॥Kahain Ayodhyadas aas tumhaari, jaani sakal dukh harahu hamaari.
॥ दोहा ॥
नित्त नेम कर प्रातः ही, पाठ करौं चालीसा।Nitt nem kar praatah hi, paath karaun Chalisa.
तुम मेरी मनोकामना, पूर्ण करो जगदीश॥Tum meri manokaamna, poorn karo Jagdeesh.
मगसर छठि हेमन्त ॠतु, संवत चौसठ जान।Magsar chhathi Hemant ritu, samvat chausath jaan.
अस्तुति चालीसा शिवहि, पूर्ण कीन कल्याण॥Astuti Chalisa Shivahi, poorn keen kalyaan.
अर्थ
गणेश वंदना के बाद कवि गिरिजापति, दीनदयालु शिव की स्तुति करता है। शिव के रूप का वर्णन है — माथे पर चन्द्रमा, जटा में गंगा, नागों के आभूषण, बाघम्बर, त्रिशूल — बाईं ओर पार्वती और पास में नंदी, गणेश और कार्तिकेय। देवताओं की सहायता के प्रसंग याद किए गए हैं: तारकासुर के लिए कार्तिकेय को भेजना, जलंधर और त्रिपुरासुर का संहार, भागीरथ के लिए गंगा को धारण करना और समुद्र मंथन का विष पीकर नीलकंठ कहलाना। यह भी बताया है कि श्रीराम ने सहस्र कमलों से पूजा की और अपना कमल-नयन तक अर्पित करने को तैयार हुए। फिर भक्त संकटों से बचाने की पुकार करता है और कहता है कि कठिन समय में केवल शिव ही सच्चा सहारा हैं। अंत में चालीसा पाठ, त्रयोदशी व्रत और धूप-दीप अर्पण से जुड़ी पारंपरिक मान्यताएँ बताई गई हैं।