श्री शनि चालीसा
चालीसा
परिचय
शनि चालीसा सूर्य और छाया के पुत्र शनि देव की चालीस चौपाइयों वाली हिंदी स्तुति है; अंतिम चौपाई में कवि रामसुन्दर प्रभुदास का नाम है। इसमें उनके रूप और दस नामों का वर्णन है, और पारंपरिक कथाएँ हैं कि शनि की दशा ने राम, राजा विक्रमादित्य, हरिश्चन्द्र, नल और पाण्डवों जैसे महान लोगों को भी छुआ। यह शनिवार को, विशेषकर साढ़ेसाती या ढैया के समय पढ़ी जाती है।
कब गाएँ या पढ़ें: शनिवार (शाम को सरसों के तेल का दीपक जलाकर, अक्सर पीपल के नीचे), शनि जयंती, शनि अमावस्या, और परंपरा अनुसार साढ़ेसाती या ढैया के समय।
पूरा पाठ
॥ दोहा ॥
जय गणेश गिरिजा सुवन, मंगल करण कृपाल।Jai Ganesh Girija suvan, mangal karan kripaal.
दीनन के दुख दूर करि, कीजै नाथ निहाल॥Deenan ke dukh door kari, keejai Naath nihaal.
जय जय श्री शनिदेव प्रभु, सुनहु विनय महाराज।Jai jai Shri Shanidev Prabhu, sunahu vinay Mahaaraaj.
करहु कृपा हे रवि तनय, राखहु जन की लाज॥Karahu kripa he Ravi tanay, raakhahu jan ki laaj.
॥ चौपाई ॥
जयति जयति शनिदेव दयाला। करत सदा भक्तन प्रतिपाला॥Jayati jayati Shanidev dayaala, karat sada bhaktan pratipaala.
चारि भुजा, तनु श्याम विराजै। माथे रतन मुकुट छबि छाजै॥Chaari bhuja, tanu shyaam viraajai, maathe ratan mukut chhabi chhaajai.
परम विशाल मनोहर भाला। टेढ़ी दृष्टि भृकुटि विकराला॥Param vishaal manohar bhaala, tedhi drishti bhrikuti vikraala.
कुण्डल श्रवण चमाचम चमके। हिय माल मुक्तन मणि दमके॥Kundal shravan chamaacham chamke, hiya maal muktan mani damke.
कर में गदा त्रिशूल कुठारा। पल बिच करैं अरिहिं संहारा॥Kar mein gada trishool kuthaara, pal bich karain arihin sanhaara.
पिंगल, कृष्णो, छाया नन्दन। यम, कोणस्थ, रौद्र, दुखभंजन॥Pingal, Krishno, Chhaaya nandan, Yam, Konasth, Raudra, Dukhbhanjan.
सौरी, मन्द, शनी, दश नामा। भानु पुत्र पूजहिं सब कामा॥Sauri, Mand, Shani, dash naama, Bhaanu putra poojahin sab kaama.
जा पर प्रभु प्रसन्न ह्वैं जाहीं। रंकहुँ राव करैं क्षण माहीं॥Ja par Prabhu prasann hvain jaaheen, rankahun raav karain kshan maaheen.
पर्वतहू तृण होई निहारत। तृणहू को पर्वत करि डारत॥Parvathoo trin hoi nihaarat, trinhoo ko parvat kari daarat.
राज मिलत बन रामहिं दीन्हयो। कैकेइहुँ की मति हरि लीन्हयो॥Raaj milat ban Raamahin deenhyo, Kaikeihun ki mati hari leenhyo.
बनहूँ में मृग कपट दिखाई। मातु जानकी गई चुराई॥Banhoon mein mrig kapat dikhaai, maatu Jaanki gai churaai.
लखनहिं शक्ति विकल करिडारा। मचिगा दल में हाहाकारा॥Lakhanahin shakti vikal karidaara, machiga dal mein haahaakaara.
रावण की गति-मति बौराई। रामचन्द्र सों बैर बढ़ाई॥Raavan ki gati-mati bauraai, Ramchandra son bair badhaai.
दियो कीट करि कंचन लंका। बजि बजरंग बीर की डंका॥Diyo keet kari kanchan Lanka, baji Bajrang beer ki danka.
नृप विक्रम पर तुहि पगु धारा। चित्र मयूर निगलि गै हारा॥Nrip Vikram par tuhi pagu dhaara, chitra mayoor nigali gai haara.
हार नौलखा लाग्यो चोरी। हाथ पैर डरवायो तोरी॥Haar naulakha laagyo chori, haath pair darvaayo tori.
भारी दशा निकृष्ट दिखायो। तेलिहिं घर कोल्हू चलवायो॥Bhaari dasha nikrisht dikhaayo, telihin ghar kolhu chalvaayo.
विनय राग दीपक महं कीन्हयों। तब प्रसन्न प्रभु ह्वै सुख दीन्हयों॥Vinay raag deepak mahan keenhyon, tab prasann Prabhu hvai sukh deenhyon.
हरिश्चन्द्र नृप नारि बिकानी। आपहुं भरे डोम घर पानी॥Harishchandra nrip naari bikaani, aapahun bhare dom ghar paani.
तैसे नल पर दशा सिरानी। भूंजी-मीन कूद गई पानी॥Taise Nal par dasha siraani, bhoonji-meen kood gai paani.
श्री शंकरहिं गह्यो जब जाई। पारवती को सती कराई॥Shri Shankarahin gahyo jab jaai, Paarvati ko Sati karaai.
तनिक विलोकत ही करि रीसा। नभ उड़ि गयो गौरिसुत सीसा॥Tanik vilokat hi kari reesa, nabh udi gayo Gaurisut seesa.
पाण्डव पर भै दशा तुम्हारी। बची द्रौपदी होति उघारी॥Paandav par bhai dasha tumhaari, bachi Draupadi hoti ughaari.
कौरव के भी गति मति मारयो। युद्ध महाभारत करि डारयो॥Kaurav ke bhi gati mati maaryo, yuddh Mahaabhaarat kari daaryo.
रवि कहँ मुख महँ धरि तत्काला। लेकर कूदि परयो पाताला॥Ravi kahan mukh mahan dhari tatkaala, lekar koodi paryo paataala.
शेष देव-लखि विनती लाई। रवि को मुख ते दियो छुड़ाई॥Shesh dev-lakhi vinti laai, Ravi ko mukh te diyo chhudaai.
वाहन प्रभु के सात सुजाना। जग दिग्गज गर्दभ मृग स्वाना॥Vaahan Prabhu ke saat sujaana, jag diggaj gardabh mrig swaana.
जम्बुक सिंह आदि नख धारी। सो फल ज्योतिष कहत पुकारी॥Jambuk singh aadi nakh dhaari, so phal jyotish kahat pukaari.
गज वाहन लक्ष्मी गृह आवैं। हय ते सुख सम्पति उपजावैं॥Gaj vaahan Lakshmi grih aavain, hay te sukh sampati upjaavain.
गर्दभ हानि करै बहु काजा। सिंह सिद्धकर राज समाजा॥Gardabh haani karai bahu kaaja, singh siddhkar raaj samaaja.
जम्बुक बुद्धि नष्ट कर डारै। मृग दे कष्ट प्राण संहारै॥Jambuk buddhi nasht kar daarai, mrig de kasht praan sanhaarai.
जब आवहिं प्रभु स्वान सवारी। चोरी आदि होय डर भारी॥Jab aavahin Prabhu swaan savaari, chori aadi hoye dar bhaari.
तैसहि चारि चरण यह नामा। स्वर्ण लौह चाँदी अरु तामा॥Taisahi chaari charan yah naama, swarn lauh chaandi aru taama.
लौह चरण पर जब प्रभु आवैं। धन जन सम्पत्ति नष्ट करावैं॥Lauh charan par jab Prabhu aavain, dhan jan sampatti nasht karaavain.
समता ताम्र रजत शुभकारी। स्वर्ण सर्व सुख मंगल भारी॥Samta taamra rajat shubhkaari, swarn sarv sukh mangal bhaari.
जो यह शनि चरित्र नित गावै। कबहुं न दशा निकृष्ट सतावै॥Jo yah Shani charitra nit gaavai, kabahun na dasha nikrisht sataavai.
अद्भुत नाथ दिखावैं लीला। करैं शत्रु के नशि बलि ढीला॥Adbhut Naath dikhaavain leela, karain shatru ke nashi bali dheela.
जो पण्डित सुयोग्य बुलवाई। विधिवत शनि ग्रह शांति कराई॥Jo pandit suyogya bulvaai, vidhivat Shani grah shaanti karaai.
पीपल जल शनि दिवस चढ़ावत। दीप दान दै बहु सुख पावत॥Peepal jal Shani divas chadhaavat, deep daan dai bahu sukh paavat.
कहत राम सुन्दर प्रभु दासा। शनि सुमिरत सुख होत प्रकाशा॥Kahat Ram Sundar Prabhu daasa, Shani sumirat sukh hot prakaasha.
॥ दोहा ॥
पाठ शनिश्चर देव को, की हों 'भक्त' तैयार।Paath Shanishchar dev ko, ki hon 'bhakt' taiyaar.
करत पाठ चालीस दिन, हो भवसागर पार॥Karat paath chaalis din, ho bhavsaagar paar.
अर्थ
गणेश वंदना के बाद भक्त सूर्य पुत्र शनि देव से विनती सुनने और लाज रखने की प्रार्थना करता है। उनका चार भुजा, श्याम शरीर, रत्न-मुकुट, टेढ़ी दृष्टि और गदा-त्रिशूल-कुठार वाला रूप बताया गया है, और उनके दस नाम गिनाए गए हैं। भक्त मानते हैं कि प्रसन्न होने पर वे रंक को राजा बना सकते हैं और उनकी दशा सबकी परीक्षा लेती है। चालीसा में राम वनवास, सीता हरण, रावण के पतन, राजा विक्रम, हरिश्चन्द्र, नल, पाण्डवों और बाल गणेश तक की कथाएँ हैं। फिर ज्योतिष की मान्यता अनुसार शनि के सात वाहनों और सोना, चाँदी, ताँबा, लोहा — चार पायों के फल बताए गए हैं। अंत में मान्यता है कि उनका चरित्र गाने, शनिवार को पीपल में जल चढ़ाने और दीपदान से सुख मिलता है, और चालीस दिन पाठ करने वाला भवसागर पार करता है।