श्री सरस्वती चालीसा
चालीसा
परिचय
सरस्वती चालीसा ज्ञान, वाणी और कलाओं की देवी माँ सरस्वती की हिंदी स्तुति है; इसकी अंतिम पंक्तियों में कवि रामसागर का नाम आता है। इसमें वाल्मीकि, कालिदास, तुलसी और सूर को ज्ञान देने वाली माँ के साथ असुरों का नाश करने वाली महाशक्ति के रूप में भी उनकी स्तुति है। यह बसंत पंचमी पर और विद्यार्थियों द्वारा गुरुवार व परीक्षा से पहले पढ़ी जाती है।
कब गाएँ या पढ़ें: बसंत पंचमी, गुरुवार, नवरात्रि में सरस्वती पूजन, और पढ़ाई, परीक्षा, संगीत अभ्यास या कोई नई विद्या शुरू करने से पहले।
पूरा पाठ
॥ दोहा ॥
जनक जननि पद्मरज, निज मस्तक पर धारि।Janak janani padmaraj, nij mastak par dhaari.
बन्दौं मातु सरस्वती, बुद्धि बल दे दातारि॥Bandaun maatu Saraswati, buddhi bal de daataari.
पूर्ण जगत में व्याप्त तव, महिमा अमित अनंतु।Poorn jagat mein vyaapt tav, mahima amit anantu.
रामसागर के पाप को, मातु तुही अब हन्तु॥Ramsaagar ke paap ko, maatu tuhi ab hantu.
॥ चौपाई ॥
जय श्री सकल बुद्धि बलरासी। जय सर्वज्ञ अमर अविनाशी॥Jai Shri sakal buddhi balraasi, jai sarvagya amar avinaashi.
जय जय जय वीणाकर धारी। करती सदा सुहंस सवारी॥Jai jai jai veenaakar dhaari, karti sada suhans savaari.
रूप चतुर्भुज धारी माता। सकल विश्व अन्दर विख्याता॥Roop chaturbhuj dhaari maata, sakal vishva andar vikhyaata.
जग में पाप बुद्धि जब होती। तबही धर्म की फीकी ज्योति॥Jag mein paap buddhi jab hoti, tabahi dharm ki pheeki jyoti.
तबहि मातु का निज अवतारा। पाप हीन करती महि तारा॥Tabahi maatu ka nij avtaara, paap heen karti mahi taara.
वाल्मीकिजी थे हत्यारा। तव प्रसाद जानै संसारा॥Vaalmeeki ji the hatyaara, tav prasaad jaanai sansaara.
रामचरित जो रचे बनाई। आदि कवि की पदवी पाई॥Ramcharit jo rache banaai, Aadi kavi ki padvi paai.
कालिदास जो भये विख्याता। तेरी कृपा दृष्टि से माता॥Kaalidaas jo bhaye vikhyaata, teri kripa drishti se maata.
तुलसी सूर आदि विद्वाना। भये और जो ज्ञानी नाना॥Tulsi Soor aadi vidvaana, bhaye aur jo gyaani naana.
तिन्ह न और रहेउ अवलम्बा। केवल कृपा आपकी अम्बा॥Tinh na aur raheu avalamba, keval kripa aapki Amba.
करहु कृपा सोइ मातु भवानी। दुखित दीन निज दासहि जानी॥Karahu kripa soi maatu Bhavaani, dukhit deen nij daasahi jaani.
पुत्र करहिं अपराध बहूता। तेहि न धरइ चित सुन्दर माता॥Putra karahin aparaadh bahoota, tehi na dharai chit sundar maata.
राखु लाज जननि अब मेरी। विनय करउं भांति बहुतेरी॥Raakhu laaj janani ab meri, vinay karaun bhaanti bahuteri.
मैं अनाथ तेरी अवलंबा। कृपा करउ जय जय जगदंबा॥Main anaath teri avalamba, kripa karau jai jai Jagdamba.
मधुकैटभ जो अति बलवाना। बाहुयुद्ध विष्णु से ठाना॥Madhu-Kaitabh jo ati balvaana, baahuyuddh Vishnu se thaana.
समर हजार पाँच में घोरा। फिर भी मुख उनसे नहीं मोरा॥Samar hajaar paanch mein ghora, phir bhi mukh unse naheen mora.
मातु सहाय कीन्ह तेहि काला। बुद्धि विपरीत भई खलहाला॥Maatu sahaaye keenh tehi kaala, buddhi vipreet bhai khalhaala.
तेहि ते मृत्यु भई खल केरी। पुरवहु मातु मनोरथ मेरी॥Tehi te mrityu bhai khal keri, puravahu maatu manorath meri.
चंड मुण्ड जो थे विख्याता। क्षण महु संहारे तेहि माता॥Chand Mund jo the vikhyaata, kshan mahu sanhaare tehi maata.
रक्त बीज से समरथ पापी। सुरमुनि हृदय धरा सब काँपी॥Rakt Beej se samrath paapi, surmuni hriday dhara sab kaanpi.
काटेउ सिर जिम कदली खम्बा। बार बार बिनवउं जगदंबा॥Kaateu sir jim kadli khamba, baar baar binvaun Jagdamba.
जगप्रसिद्ध जो शुंभनिशुंभा। क्षण में बधे ताहि तू अम्बा॥Jagprasiddh jo Shumbh-Nishumbha, kshan mein badhe taahi tu Amba.
भरतमातु बुद्धि फेरेऊ जाई। रामचन्द्र बनवास कराई॥Bharatmaatu buddhi phereu jaai, Ramchandra banvaas karaai.
एहिविधि रावण वध तू कीन्हा। सुर नर मुनि सबको सुख दीन्हा॥Ehividhi Raavan vadh tu keenha, sur nar muni sabko sukh deenha.
को समरथ तव यश गुन गाना। निगम अनादि अनंत बखाना॥Ko samrath tav yash gun gaana, nigam anaadi anant bakhaana.
विष्णु रुद्र अज सकहिं न मारी। जिनकी हो तुम रक्षाकारी॥Vishnu Rudra Aj sakahin na maari, jinki ho tum rakshaakaari.
रक्त दन्तिका और शताक्षी। नाम अपार है दानव भक्षी॥Rakt Dantika aur Shataakshi, naam apaar hai daanav bhakshi.
दुर्गम काज धरा पर कीन्हा। दुर्गा नाम सकल जग लीन्हा॥Durgam kaaj dhara par keenha, Durga naam sakal jag leenha.
दुर्ग आदि हरनी तू माता। कृपा करहु जब जब सुखदाता॥Durg aadi harni tu maata, kripa karahu jab jab sukhdaata.
नृप कोपित को मारन चाहे। कानन में घेरे मृग नाहे॥Nrip kopit ko maaran chaahe, kaanan mein ghere mrig naahe.
सागर मध्य पोत के भंजे। अति तूफान नहिं कोऊ संगे॥Saagar madhya pot ke bhanje, ati toofaan nahin kou sange.
भूत प्रेत बाधा या दुःख में। हो दरिद्र अथवा संकट में॥Bhoot pret baadha ya dukh mein, ho daridra athva sankat mein.
नाम जपे मंगल सब होई। संशय इसमें करई न कोई॥Naam jape mangal sab hoi, sanshay ismein karai na koi.
पुत्रहीन जो आतुर भाई। सबै छांड़ि पूजें एहि माई॥Putraheen jo aatur bhaai, sabai chhaandi poojein ehi maai.
करै पाठ नित यह चालीसा। होय पुत्र सुन्दर गुण ईशा॥Karai paath nit yah Chalisa, hoye putra sundar gun eesha.
धूपादिक नैवेद्य चढ़ावै। संकट रहित अवश्य हो जावै॥Dhoopaadik naivedya chadhaavai, sankat rahit avashya ho jaavai.
भक्ति मातु की करैं हमेशा। निकट न आवै ताहि कलेशा॥Bhakti maatu ki karain hamesha, nikat na aavai taahi kalesha.
बंदी पाठ करें सत बारा। बंदी पाश दूर हो सारा॥Bandi paath karein sat baara, bandi paash door ho saara.
रामसागर बाँधि हेतु भवानी। कीजै कृपा दास निज जानी॥Ramsaagar baandhi hetu Bhavaani, keejai kripa daas nij jaani.
॥ दोहा ॥
मातु सूर्य कान्ति तव, अन्धकार मम रूप।Maatu soorya kaanti tav, andhkaar mam roop.
डूबन से रक्षा करहु, परूँ न मैं भव कूप॥Dooban se raksha karahu, paroon na main bhav koop.
बलबुद्धि विद्या देहु मोहि, सुनहु सरस्वती मातु।Balbuddhi vidya dehu mohi, sunahu Saraswati maatu.
राम सागर अधम को, आश्रय तू ही ददातु॥Ram Saagar adham ko, aashray tu hi dadaatu.
अर्थ
कवि माता-पिता के चरणों की धूल माथे पर लगाकर माँ सरस्वती को प्रणाम करता है और बुद्धि-बल माँगता है। माँ को सर्वज्ञ, अविनाशी, वीणाधारी और हंसवाहिनी कहा गया है, जो धर्म की ज्योति मंद होने पर अवतार लेती हैं। उनकी कृपा से वाल्मीकि का जीवन बदला और वे आदिकवि बने, और कालिदास, तुलसी, सूर महान हुए। भक्त माँ से वैसे ही क्षमा माँगता है जैसे माँ अपने बच्चे की भूल माफ़ करती है। फिर उन्हें उस महाशक्ति के रूप में सराहा गया है जिसने मधु-कैटभ की बुद्धि फेरी, चण्ड-मुण्ड, रक्तबीज और शुम्भ-निशुम्भ का नाश किया, और कैकेयी की बुद्धि फेरकर राम वनवास से रावण-वध का मार्ग खोला। मान्यता बताई गई है कि संकट, दरिद्रता और दुःख में उनका नाम सहायक है, और अंतिम दोहों में प्रार्थना है कि माँ का प्रकाश अंधकार मिटाए और बल, बुद्धि, विद्या दे।