श्री हनुमान चालीसा

चालीसा

परिचय

हनुमान चालीसा चालीस चौपाइयों और आरंभ-अंत के दोहों वाला स्तोत्र है, जिसकी रचना 16वीं सदी में गोस्वामी तुलसीदास ने अवधी में की। यह उत्तर भारत में सबसे अधिक पढ़ी जाने वाली प्रार्थना है। बहुत से लोग इसे रोज़ पढ़ते हैं, विशेषकर मंगलवार और शनिवार को, चिंता के समय और यात्रा या नये काम से पहले।

कब गाएँ या पढ़ें: रोज़ (स्नान के बाद सुबह या शाम); विशेषकर मंगलवार, शनिवार, हनुमान जयंती और भय या कठिनाई के समय। विशेष दिनों पर कई लोग 7, 11 या 108 बार पाठ करते हैं।

पूरा पाठ

॥ दोहा ॥

श्रीगुरु चरन सरोज रज निज मनु मुकुरु सुधारि।Shri Guru charan saroj raj nij manu mukuru sudhaari.

बरनउँ रघुबर बिमल जसु जो दायकु फल चारि॥Baranaun Raghubar bimal jasu jo daayaku phal chaari.

बुद्धिहीन तनु जानिके सुमिरौं पवन-कुमार।Buddhiheen tanu jaanike sumiraun Pavan-kumaar.

बल बुधि बिद्या देहु मोहिं हरहु कलेस बिकार॥Bal budhi bidya dehu mohin harahu kalesh bikaar.

॥ चौपाई ॥

जय हनुमान ज्ञान गुन सागर। जय कपीस तिहुँ लोक उजागर॥Jai Hanuman gyaan gun saagar, jai Kapees tihun lok ujaagar.

राम दूत अतुलित बल धामा। अंजनि-पुत्र पवनसुत नामा॥Ram doot atulit bal dhaama, Anjani-putra Pavansut naama.

महाबीर बिक्रम बजरंगी। कुमति निवार सुमति के संगी॥Mahabeer bikram Bajrangi, kumati nivaar sumati ke sangi.

कंचन बरन बिराज सुबेसा। कानन कुंडल कुंचित केसा॥Kanchan baran biraaj subesa, kaanan kundal kunchit kesa.

हाथ बज्र औ ध्वजा बिराजै। काँधे मूँज जनेऊ साजै॥Haath bajra au dhvaja biraajai, kaandhe moonj janeu saajai.

संकर सुवन केसरीनंदन। तेज प्रताप महा जग बन्दन॥Sankar suvan Kesarinandan, tej prataap maha jag bandan.

बिद्यावान गुनी अति चातुर। राम काज करिबे को आतुर॥Bidyaavaan guni ati chaatur, Ram kaaj karibe ko aatur.

प्रभु चरित्र सुनिबे को रसिया। राम लखन सीता मन बसिया॥Prabhu charitra sunibe ko rasiya, Ram Lakhan Sita man basiya.

सूक्ष्म रूप धरि सियहिं दिखावा। बिकट रूप धरि लंक जरावा॥Sookshma roop dhari Siyahin dikhaava, bikat roop dhari Lank jaraava.

भीम रूप धरि असुर सँहारे। रामचंद्र के काज सँवारे॥Bheem roop dhari asur sanhaare, Ramchandra ke kaaj sanvaare.

लाय सजीवन लखन जियाये। श्रीरघुबीर हरषि उर लाये॥Laaye sajeevan Lakhan jiyaaye, Shri Raghubeer harashi ur laaye.

रघुपति कीन्ही बहुत बड़ाई। तुम मम प्रिय भरतहि सम भाई॥Raghupati keenhi bahut badaai, tum mam priya Bharatahi sam bhaai.

सहस बदन तुम्हरो जस गावैं। अस कहि श्रीपति कंठ लगावैं॥Sahas badan tumharo jas gaavain, as kahi Shripati kanth lagaavain.

सनकादिक ब्रह्मादि मुनीसा। नारद सारद सहित अहीसा॥Sanakaadik Brahmaadi muneesa, Naarad Saarad sahit Aheesa.

जम कुबेर दिगपाल जहाँ ते। कबि कोबिद कहि सके कहाँ ते॥Jam Kuber digpaal jahaan te, kabi kobid kahi sake kahaan te.

तुम उपकार सुग्रीवहिं कीन्हा। राम मिलाय राज पद दीन्हा॥Tum upkaar Sugreevahin keenha, Ram milaaye raaj pad deenha.

तुम्हरो मंत्र बिभीषन माना। लंकेस्वर भए सब जग जाना॥Tumharo mantra Bibheeshan maana, Lankeswar bhaye sab jag jaana.

जुग सहस्र जोजन पर भानू। लील्यो ताहि मधुर फल जानू॥Jug sahasra jojan par Bhaanu, leelyo taahi madhur phal jaanu.

प्रभु मुद्रिका मेलि मुख माहीं। जलधि लाँघि गये अचरज नाहीं॥Prabhu mudrika meli mukh maaheen, jaladhi laanghi gaye achraj naaheen.

दुर्गम काज जगत के जेते। सुगम अनुग्रह तुम्हरे तेते॥Durgam kaaj jagat ke jete, sugam anugrah tumhare tete.

राम दुआरे तुम रखवारे। होत न आज्ञा बिनु पैसारे॥Ram duaare tum rakhvaare, hot na aagya binu paisaare.

सब सुख लहै तुम्हारी सरना। तुम रच्छक काहू को डर ना॥Sab sukh lahai tumhaari sarna, tum rakshak kaahu ko dar na.

आपन तेज सम्हारो आपै। तीनों लोक हाँक तें काँपै॥Aapan tej samhaaro aapai, teenon lok haank te kaanpai.

भूत पिसाच निकट नहिं आवै। महाबीर जब नाम सुनावै॥Bhoot pisaach nikat nahin aavai, Mahabeer jab naam sunaavai.

नासै रोग हरै सब पीरा। जपत निरंतर हनुमत बीरा॥Naasai rog harai sab peera, japat nirantar Hanumat beera.

संकट तें हनुमान छुड़ावै। मन क्रम बचन ध्यान जो लावै॥Sankat te Hanuman chhudaavai, man kram bachan dhyaan jo laavai.

सब पर राम तपस्वी राजा। तिन के काज सकल तुम साजा॥Sab par Ram tapasvi raaja, tin ke kaaj sakal tum saaja.

और मनोरथ जो कोई लावै। सोइ अमित जीवन फल पावै॥Aur manorath jo koi laavai, soi amit jeevan phal paavai.

चारों जुग परताप तुम्हारा। है परसिद्ध जगत उजियारा॥Chaaron jug partaap tumhaara, hai parsiddh jagat ujiyaara.

साधु संत के तुम रखवारे। असुर निकंदन राम दुलारे॥Saadhu sant ke tum rakhvaare, asur nikandan Ram dulaare.

अष्ट सिद्धि नौ निधि के दाता। अस बर दीन जानकी माता॥Asht siddhi nau nidhi ke daata, as bar deen Jaanki Maata.

राम रसायन तुम्हरे पासा। सदा रहो रघुपति के दासा॥Ram rasaayan tumhare paasa, sada raho Raghupati ke daasa.

तुम्हरे भजन राम को पावै। जनम जनम के दुख बिसरावै॥Tumhare bhajan Ram ko paavai, janam janam ke dukh bisraavai.

अंत काल रघुबर पुर जाई। जहाँ जन्म हरि-भक्त कहाई॥Ant kaal Raghubar pur jaai, jahaan janma Hari-bhakt kahaai.

और देवता चित्त न धरई। हनुमत सेइ सर्ब सुख करई॥Aur devta chitt na dharai, Hanumat sei sarb sukh karai.

संकट कटै मिटै सब पीरा। जो सुमिरै हनुमत बलबीरा॥Sankat katai mitai sab peera, jo sumirai Hanumat Balbeera.

जै जै जै हनुमान गोसाईं। कृपा करहु गुरु देव की नाईं॥Jai jai jai Hanuman Gosaain, kripa karahu Guru dev ki naain.

जो सत बार पाठ कर कोई। छूटहि बंदि महा सुख होई॥Jo sat baar paath kar koi, chhootahi bandi maha sukh hoi.

जो यह पढ़ै हनुमान चालीसा। होय सिद्धि साखी गौरीसा॥Jo yah padhai Hanuman Chaleesa, hoye siddhi saakhi Gaureesa.

तुलसीदास सदा हरि चेरा। कीजै नाथ हृदय महँ डेरा॥Tulsidas sada Hari chera, keejai Naath hriday mahan dera.

॥ दोहा ॥

पवनतनय संकट हरन मंगल मूरति रूप।Pavantanay sankat haran mangal moorati roop.

राम लखन सीता सहित हृदय बसहु सुर भूप॥Ram Lakhan Sita sahit hriday basahu sur bhoop.

अर्थ

तुलसीदास गुरु के चरणों की धूल से मन रूपी दर्पण साफ़ करके हनुमान जी से बल, बुद्धि और विद्या माँगते हैं। फिर वे हनुमान जी को ज्ञान-गुण के सागर, राम दूत, अंजनि और पवन के पुत्र, वज्र-से बलवान पर बुद्धिमान और विनम्र बताते हैं। चौपाइयों में उनके कार्य हैं: सीता जी को छोटा रूप दिखाना और विशाल रूप में लंका जलाना, संजीवनी लाकर लक्ष्मण जी को जीवित करना, सुग्रीव और विभीषण की सहायता, और बचपन में सूर्य को मीठा फल समझकर निगल लेना। स्वयं श्रीराम ने उन्हें गले लगाकर भरत के समान प्रिय कहा। हनुमान जी राम के द्वार के रखवाले हैं, और भक्त मानते हैं कि उनका स्मरण करने वाले से संकट, भय, रोग और बुरी शक्तियाँ दूर रहती हैं। माता सीता ने उन्हें अष्ट सिद्धि और नौ निधि देने का वर दिया। अंतिम दोहे में प्रार्थना है कि हनुमान जी राम, लक्ष्मण और सीता सहित हृदय में बसें।