श्री गणेश चालीसा

चालीसा

परिचय

गणेश चालीसा भगवान गणेश की चालीस चौपाइयों वाली हिंदी स्तुति है। इसकी अंतिम चौपाइयों में कवि रामसुन्दर प्रभुदास का नाम आता है। रूप की स्तुति के साथ इसमें गणेश जी के जन्म, गज-मुख मिलने और प्रथम पूज्य बनने की कथा भी है। यह बुधवार, चतुर्थी तिथियों और गणेश चतुर्थी के दिनों में पढ़ी जाती है।

कब गाएँ या पढ़ें: बुधवार, संकष्टी और विनायक चतुर्थी, गणेश चतुर्थी के दस दिन, और नया काम या पढ़ाई शुरू करने से पहले।

पूरा पाठ

॥ दोहा ॥

जय गणपति सदगुण सदन, कविवर बदन कृपाल।Jai Ganpati sadgun sadan, kavivar badan kripaal.

विघ्न हरण मंगल करण, जय जय गिरिजालाल॥Vighna haran mangal karan, jai jai Girijaalaal.

॥ चौपाई ॥

जय जय जय गणपति गणराजू। मंगल भरण करण शुभ काजू॥Jai jai jai Ganpati Ganraaju, mangal bharan karan shubh kaaju.

जै गजबदन सदन सुखदाता। विश्व विनायक बुद्धि विधाता॥Jai Gajbadan sadan sukhdaata, vishva Vinaayak buddhi vidhaata.

वक्र तुण्ड शुचि शुण्ड सुहावन। तिलक त्रिपुण्ड भाल मन भावन॥Vakra tund shuchi shund suhaavan, tilak tripund bhaal man bhaavan.

राजत मणि मुक्तन उर माला। स्वर्ण मुकुट शिर नयन विशाला॥Raajat mani muktan ur maala, swarn mukut shir nayan vishaala.

पुस्तक पाणि कुठार त्रिशूलं। मोदक भोग सुगन्धित फूलं॥Pustak paani kuthaar trishoolam, modak bhog sugandhit phoolam.

सुन्दर पीताम्बर तन साजित। चरण पादुका मुनि मन राजित॥Sundar peetaambar tan saajit, charan paaduka muni man raajit.

धनि शिवसुवन षडानन भ्राता। गौरी ललन विश्व-विख्याता॥Dhani Shivsuvan Shadaanan bhraata, Gauri lalan vishva-vikhyaata.

ऋद्धि-सिद्धि तव चंवर सुधारे। मूषक वाहन सोहत द्वारे॥Riddhi-Siddhi tav chanvar sudhaare, mooshak vaahan sohat dwaare.

कहौ जन्म शुभ-कथा तुम्हारी। अति शुचि पावन मंगलकारी॥Kahau janma shubh-katha tumhaari, ati shuchi paavan mangalkaari.

एक समय गिरिराज कुमारी। पुत्र हेतु तप कीन्हा भारी॥Ek samay Giriraaj kumaari, putra hetu tap keenha bhaari.

भयो यज्ञ जब पूर्ण अनूपा। तब पहुंच्यो तुम धरि द्विज रूपा॥Bhayo yagya jab poorn anoopa, tab pahunchyo tum dhari dwij roopa.

अतिथि जानि कै गौरि सुखारी। बहुविधि सेवा करी तुम्हारी॥Atithi jaani kai Gauri sukhaari, bahuvidhi seva kari tumhaari.

अति प्रसन्न ह्वै तुम वर दीन्हा। मातु पुत्र हित जो तप कीन्हा॥Ati prasann hvai tum var deenha, maatu putra hit jo tap keenha.

मिलहि पुत्र तुहि, बुद्धि विशाला। बिना गर्भ धारण, यहि काला॥Milahi putra tuhi, buddhi vishaala, bina garbh dhaaran, yahi kaala.

गणनायक, गुण ज्ञान निधाना। पूजित प्रथम, रूप भगवाना॥Gannaayak, gun gyaan nidhaana, poojit pratham, roop Bhagvaana.

अस कहि अन्तर्धान रूप ह्वै। पलना पर बालक स्वरूप ह्वै॥As kahi antardhaan roop hvai, palna par baalak swaroop hvai.

बनि शिशु, रुदन जबहिं तुम ठाना। लखि मुख सुख नहिं गौरि समाना॥Bani shishu, rudan jabahin tum thaana, lakhi mukh sukh nahin Gauri samaana.

सकल मगन, सुखमंगल गावहिं। नभ ते सुरन, सुमन वर्षावहिं॥Sakal magan, sukhmangal gaavahin, nabh te suran, suman varshaavahin.

शम्भु, उमा, बहु दान लुटावहिं। सुर मुनिजन, सुत देखन आवहिं॥Shambhu, Uma, bahu daan lutaavahin, sur munijan, sut dekhan aavahin.

लखि अति आनन्द मंगल साजा। देखन भी आये शनि राजा॥Lakhi ati aanand mangal saaja, dekhan bhi aaye Shani Raaja.

निज अवगुण गुनि शनि मन माहीं। बालक, देखन चाहत नाहीं॥Nij avgun guni Shani man maaheen, baalak, dekhan chaahat naaheen.

गिरिजा कछु मन भेद बढ़ायो। उत्सव मोर, न शनि तुहि भायो॥Girija kachhu man bhed badhaayo, utsav mor, na Shani tuhi bhaayo.

कहन लगे शनि, मन सकुचाई। का करिहौ, शिशु मोहि दिखाई॥Kahan lage Shani, man sakuchaai, ka karihau, shishu mohi dikhaai.

नहिं विश्वास, उमा उर भयऊ। शनि सों बालक देखन कहयऊ॥Nahin vishvaas, Uma ur bhayau, Shani son baalak dekhan kahayau.

पडतहिं, शनि दृग कोण प्रकाशा। बालक सिर उड़ि गयो अकाशा॥Padatahin, Shani drig kon prakaasha, baalak sir udi gayo akaasha.

गिरिजा गिरीं विकल ह्वै धरणी। सो दुख दशा गयो नहीं वरणी॥Girija gireen vikal hvai dharni, so dukh dasha gayo naheen varni.

हाहाकार मच्यो कैलाशा। शनि कीन्हो लखि सुत को नाशा॥Haahaakaar machyo Kailaasha, Shani keenho lakhi sut ko naasha.

तुरत गरुड़ चढ़ि विष्णु सिधायो। काटि चक्र सो गज शिर लाये॥Turat Garud chadhi Vishnu sidhaayo, kaati chakra so gaj shir laaye.

बालक के धड़ ऊपर धारयो। प्राण, मन्त्र पढ़ि शंकर डारयो॥Baalak ke dhad oopar dhaaryo, praan, mantra padhi Shankar daaryo.

नाम गणेश शम्भु तब कीन्हे। प्रथम पूज्य बुद्धि निधि, वर दीन्हे॥Naam Ganesh Shambhu tab keenhe, pratham poojya buddhi nidhi, var deenhe.

बुद्धि परीक्षा जब शिव कीन्हा। पृथ्वी कर प्रदक्षिणा लीन्हा॥Buddhi pareeksha jab Shiv keenha, prithvi kar pradakshina leenha.

चले षडानन, भरमि भुलाई। रचे बैठ तुम बुद्धि उपाई॥Chale Shadaanan, bharami bhulaai, rache baith tum buddhi upaai.

चरण मातु-पितु के धर लीन्हें। तिनके सात प्रदक्षिण कीन्हें॥Charan maatu-pitu ke dhar leenhen, tinke saat pradakshin keenhen.

धनि गणेश कहि शिव हिय हरषे। नभ ते सुरन सुमन बहु बरसे॥Dhani Ganesh kahi Shiv hiya harshe, nabh te suran suman bahu barse.

तुम्हरी महिमा बुद्धि बड़ाई। शेष सहसमुख सके न गाई॥Tumhari mahima buddhi badaai, Shesh sahasmukh sake na gaai.

मैं मतिहीन मलीन दुखारी। करहुं कौन विधि विनय तुम्हारी॥Main matiheen maleen dukhaari, karahun kaun vidhi vinay tumhaari.

भजत रामसुन्दर प्रभुदासा। जग प्रयाग, ककरा, दुर्वासा॥Bhajat Ramsundar Prabhudaasa, jag Prayaag, Kakra, Durvaasa.

अब प्रभु दया दीन पर कीजै। अपनी शक्ति भक्ति कुछ दीजै॥Ab Prabhu daya deen par keejai, apni shakti bhakti kuchh deejai.

॥ दोहा ॥

श्री गणेश यह चालीसा, पाठ करै कर ध्यान।Shri Ganesh yah Chalisa, paath karai kar dhyaan.

नित नव मंगल गृह बसै, लहे जगत सन्मान॥Nit nav mangal grih basai, lahe jagat sanmaan.

सम्बन्ध अपने सहस्र दश, ऋषि पंचमी दिनेश।Sambandh apne sahasra dash, Rishi Panchami dinesh.

पूरण चालीसा भयो, मंगल मूर्ति गणेश॥Pooran Chalisa bhayo, mangal moorti Ganesh.

अर्थ

चालीसा में गणेश जी को सद्गुणों का घर, विघ्नहर्ता और बुद्धि देने वाला कहा गया है — टेढ़ी सूँड, त्रिपुण्ड तिलक, मणियों की माला, सोने का मुकुट, मोदक और मूषक वाहन के साथ। फिर जन्म की कथा है: पार्वती जी ने पुत्र के लिए भारी तप किया, गणेश जी ब्राह्मण अतिथि बनकर आए, वर दिया और पालने में शिशु रूप में प्रकट हुए। सब देवता उन्हें देखने आए, शनि देव भी, जो अपनी दृष्टि के कारण संकोच में थे; पार्वती जी के कहने पर देखते ही शिशु का सिर उड़ गया। विष्णु जी हाथी का सिर लाए, शिव जी ने उसे धड़ पर रखकर प्राण डाले, गणेश नाम दिया और प्रथम पूज्य होने का वर दिया। बुद्धि परीक्षा में कार्तिकेय पृथ्वी की परिक्रमा को चले, पर गणेश जी ने माता-पिता की सात परिक्रमा कर ली और शिव जी प्रसन्न हुए। अंत में कवि अपनी कमी मानकर गणेश जी से शक्ति और भक्ति माँगता है।