श्री दुर्गा चालीसा
चालीसा
परिचय
दुर्गा चालीसा माँ दुर्गा की चालीस चौपाइयों वाली हिंदी स्तुति है; इसकी अंतिम चौपाई में कवि का नाम देवीदास आता है। इसमें देवी के अनेक रूपों और असुरों पर उनकी विजय की स्तुति है। यह दोनों नवरात्रि, अष्टमी, शुक्रवार और मंगलवार को, और जब भी परिवार माँ की रक्षा चाहता है, पढ़ी जाती है।
कब गाएँ या पढ़ें: चैत्र और शारदीय नवरात्रि में रोज़, दुर्गा अष्टमी, शुक्रवार और मंगलवार; माँ के सामने दीपक जलाकर सुबह या शाम।
पूरा पाठ
॥ चौपाई ॥
नमो नमो दुर्गे सुख करनी। नमो नमो अम्बे दुःख हरनी॥Namo namo Durge sukh karni, namo namo Ambe dukh harni.
निरंकार है ज्योति तुम्हारी। तिहूँ लोक फैली उजियारी॥Nirankaar hai jyoti tumhaari, tihoon lok phaili ujiyaari.
शशि ललाट मुख महाविशाला। नेत्र लाल भृकुटि विकराला॥Shashi lalaat mukh mahaavishaala, netra laal bhrikuti vikraala.
रूप मातु को अधिक सुहावे। दरश करत जन अति सुख पावे॥Roop maatu ko adhik suhaave, darash karat jan ati sukh paave.
तुम संसार शक्ति लय कीना। पालन हेतु अन्न धन दीना॥Tum sansaar shakti lay keena, paalan hetu ann dhan deena.
अन्नपूर्णा हुई जग पाला। तुम ही आदि सुन्दरी बाला॥Annapoorna hui jag paala, tum hi aadi sundari baala.
प्रलयकाल सब नाशन हारी। तुम गौरी शिवशंकर प्यारी॥Pralaykaal sab naashan haari, tum Gauri Shivshankar pyaari.
शिव योगी तुम्हरे गुण गावें। ब्रह्मा विष्णु तुम्हें नित ध्यावें॥Shiv yogi tumhare gun gaavein, Brahma Vishnu tumhein nit dhyaavein.
रूप सरस्वती को तुम धारा। दे सुबुद्धि ऋषि मुनिन उबारा॥Roop Saraswati ko tum dhaara, de subuddhi rishi munin ubaara.
धरयो रूप नरसिंह को अम्बा। परगट भई फाड़कर खम्बा॥Dharyo roop Narsingh ko Amba, pargat bhai phaadkar khamba.
रक्षा करि प्रह्लाद बचायो। हिरणाकुश को स्वर्ग पठायो॥Raksha kari Prahlaad bachaayo, Hiranaakush ko swarg pathaayo.
लक्ष्मी रूप धरो जग माहीं। श्री नारायण अंग समाहीं॥Lakshmi roop dharo jag maaheen, Shri Narayan ang samaaheen.
क्षीरसिन्धु में करत विलासा। दयासिन्धु दीजै मन आसा॥Ksheersindhu mein karat vilaasa, dayaasindhu deejai man aasa.
हिंगलाज में तुम्हीं भवानी। महिमा अमित न जात बखानी॥Hinglaaj mein tumheen Bhavaani, mahima amit na jaat bakhaani.
मातंगी अरु धूमावति माता। भुवनेश्वरी बगला सुख दाता॥Maatangi aru Dhoomaavati Maata, Bhuvaneshwari Bagla sukh daata.
श्री भैरव तारा जग तारिणी। छिन्न भाल भव दुःख निवारिणी॥Shri Bhairav Taara jag taarini, chhinna bhaal bhav dukh nivaarini.
केहरि वाहन सोह भवानी। लांगुर वीर चलत अगवानी॥Kehari vaahan soh Bhavaani, Laangur veer chalat agvaani.
कर में खप्पर खड्ग विराजै। जाको देख काल डर भाजै॥Kar mein khappar khadg viraajai, jaako dekh kaal dar bhaajai.
सोहै अस्त्र और त्रिशूला। जाते उठत शत्रु हिय शूला॥Sohai astra aur trishoola, jaate uthat shatru hiya shoola.
नगरकोट में तुम्हीं विराजत। तिहुँलोक में डंका बाजत॥Nagarkot mein tumheen viraajat, tihunlok mein danka baajat.
शुम्भ निशुम्भ दानव तुम मारे। रक्तबीज शंखन संहारे॥Shumbh Nishumbh daanav tum maare, Raktabeej shankhan sanhaare.
महिषासुर नृप अति अभिमानी। जेहि अघ भार मही अकुलानी॥Mahishaasur nrip ati abhimaani, jehi agh bhaar mahi akulaani.
रूप कराल कालिका धारा। सेन सहित तुम तिहि संहारा॥Roop karaal Kaalika dhaara, sen sahit tum tihi sanhaara.
परी गाढ़ सन्तन पर जब जब। भई सहाय मातु तुम तब तब॥Pari gaadh santan par jab jab, bhai sahaaye maatu tum tab tab.
अमरपुरी अरु बासव लोका। तब महिमा सब रहें अशोका॥Amarpuri aru Baasav loka, tab mahima sab rahein ashoka.
ज्वाला में है ज्योति तुम्हारी। तुम्हें सदा पूजें नर-नारी॥Jwaala mein hai jyoti tumhaari, tumhein sada poojein nar-naari.
प्रेम भक्ति से जो यश गावें। दुःख दारिद्र निकट नहिं आवें॥Prem bhakti se jo yash gaavein, dukh daaridra nikat nahin aavein.
ध्यावे तुम्हें जो नर मन लाई। जन्म-मरण ताकौ छुटि जाई॥Dhyaave tumhein jo nar man laai, janma-maran taakau chhuti jaai.
जोगी सुर मुनि कहत पुकारी। योग न हो बिन शक्ति तुम्हारी॥Jogi sur muni kahat pukaari, yog na ho bin shakti tumhaari.
शंकर आचारज तप कीनो। काम अरु क्रोध जीति सब लीनो॥Shankar Aachaaraj tap keeno, kaam aru krodh jeeti sab leeno.
निशिदिन ध्यान धरो शंकर को। काहु काल नहिं सुमिरो तुमको॥Nishidin dhyaan dharo Shankar ko, kaahu kaal nahin sumiro tumko.
शक्ति रूप का मरम न पायो। शक्ति गई तब मन पछितायो॥Shakti roop ka maram na paayo, shakti gai tab man pachhitaayo.
शरणागत हुई कीर्ति बखानी। जय जय जय जगदम्ब भवानी॥Sharanaagat hui keerti bakhaani, jai jai jai Jagdamb Bhavaani.
भई प्रसन्न आदि जगदम्बा। दई शक्ति नहिं कीन विलम्बा॥Bhai prasann Aadi Jagdamba, dai shakti nahin keen vilamba.
मोको मातु कष्ट अति घेरो। तुम बिन कौन हरै दुःख मेरो॥Moko maatu kasht ati ghero, tum bin kaun harai dukh mero.
आशा तृष्णा निपट सतावें। मोह मदादिक सब बिनशावें॥Aasha trishna nipat sataavein, moh madaadik sab binashaavein.
शत्रु नाश कीजै महारानी। सुमिरौं इकचित तुम्हें भवानी॥Shatru naash keejai Mahaaraani, sumiraun ikchit tumhein Bhavaani.
करो कृपा हे मातु दयाला। ऋद्धि-सिद्धि दै करहु निहाला॥Karo kripa he maatu dayaala, riddhi-siddhi dai karahu nihaala.
जब लगि जिऊँ दया फल पाऊँ। तुम्हरो यश मैं सदा सुनाऊँ॥Jab lagi jiyoon daya phal paaoon, tumharo yash main sada sunaaoon.
श्री दुर्गा चालीसा जो कोई गावै। सब सुख भोग परमपद पावै॥Shri Durga Chalisa jo koi gaavai, sab sukh bhog parampad paavai.
देवीदास शरण निज जानी। करहु कृपा जगदम्ब भवानी॥Devidas sharan nij jaani, karahu kripa Jagdamb Bhavaani.
॥ दोहा ॥
शरणागत रक्षा करे, भक्त रहे निःशंक।Sharanaagat raksha kare, bhakt rahe nihshank.
मैं आया तेरी शरण में, मातु लीजिये अंक॥Main aaya teri sharan mein, maatu leejiye ank.
अर्थ
चालीसा में सुख देने वाली और दुःख हरने वाली दुर्गा माँ को नमन है, जिनकी निराकार ज्योति तीनों लोकों में फैली है। उनके तेजस्वी मुख और लाल नेत्रों का वर्णन है, और बताया है कि अन्नपूर्णा, गौरी, सरस्वती और लक्ष्मी बनकर वे ही जगत की रचना, पालन और प्रलय करती हैं। नरसिंह रूप में उन्होंने प्रह्लाद की रक्षा की, और हिंगलाज, नगरकोट, ज्वाला में तथा दस महाविद्याओं के रूप में उनकी पूजा होती है। सिंह पर सवार, खप्पर-खड्ग-त्रिशूल धारण कर उन्होंने शुम्भ-निशुम्भ, रक्तबीज और अभिमानी महिषासुर का संहार किया और हर संकट में संतों की सहायता की। यह भी कहा गया है कि शंकराचार्य ने शक्ति का स्मरण भूलने पर शक्ति खोई और फिर उनकी स्तुति की। अंत में भक्त अपने कष्ट और भीतरी शत्रु दूर करने की प्रार्थना करता है और दोहे में माँ से अपनी गोद में लेने की विनती करता है।