श्रीरामचन्द्र कृपालु भजु मन
आरती
परिचय
असल में यह आरती नहीं, स्तुति है: इसे गोस्वामी तुलसीदास ने रचा और यह उनकी विनय पत्रिका का 45वाँ पद है। अधिकतर घरों और राम मंदिरों में यह आरती के समय गाई जाती है, इसलिए इसे यहाँ आरतियों में रखा गया है। परिवारों में इसके बाद प्रायः रामचरितमानस (बालकाण्ड) का वह छन्द और सोरठा गाया जाता है जिसमें माँ गौरी सीता जी को आशीर्वाद देती हैं।
कब गाएँ या पढ़ें: राम नवमी, विवाह पंचमी, दीपावली, मंगलवार और गुरुवार, रामायण या सुन्दरकाण्ड पाठ के बाद, और रोज़ की संध्या आरती में।
पूरा पाठ
श्रीरामचन्द्र कृपालु भजु मन हरण भवभय दारुणं।Shri Ramchandra kripaalu bhaju man haran bhavbhay daarunam.
नवकंज लोचन कंज मुख कर कंज पद कंजारुणं॥Navkanj lochan kanj mukh kar kanj pad kanjaarunam.
कंदर्प अगणित अमित छवि नवनील नीरद सुन्दरं।Kandarp aganit amit chhavi navneel neerad sundaram.
पटपीत मानहुँ तड़ित रुचि शुचि नौमि जनक सुतावरं॥Patpeet maanahun tadit ruchi shuchi naumi Janak sutaavaram.
भजु दीनबन्धु दिनेश दानव दैत्यवंश निकन्दनं।Bhaju deenbandhu dinesh daanav daityavansh nikandanam.
रघुनन्द आनन्दकंद कोशलचन्द दशरथ नन्दनं॥Raghunand aanandkand Koshalchand Dasharath nandanam.
सिर मुकुट कुण्डल तिलक चारु उदारु अंग विभूषणं।Sir mukut kundal tilak chaaru udaaru ang vibhooshanam.
आजानुभुज शर चापधर संग्राम जित खरदूषणं॥Aajaanubhuj shar chaapdhar sangraam jit Khar-Dooshanam.
इति वदति तुलसीदास शंकर शेष मुनि मन रंजनं।Iti vadati Tulsidas Shankar Shesh muni man ranjanam.
मम हृदयकंज निवास कुरु कामादि खलदल गंजनं॥Mam hridaykanj nivaas kuru kaamaadi khaldal ganjanam.
॥ छन्द ॥
मनु जाहिं राचेउ मिलिहि सो बरु सहज सुंदर साँवरो।Manu jaahin raacheu milihi so baru sahaj sundar saanvaro.
करुना निधान सुजान सीलु सनेहु जानत रावरो॥Karuna nidhaan sujaan seelu sanehu jaanat raavaro.
एहि भाँति गौरि असीस सुनि सिय सहित हियँ हरषीं अली।Ehi bhaanti Gauri asees suni Siya sahit hiyan harsheen ali.
तुलसी भवानिहि पूजि पुनि पुनि मुदित मन मंदिर चली॥Tulsi Bhavaanihi pooji puni puni mudit man mandir chali.
॥ सोरठा ॥
जानि गौरि अनुकूल सिय हिय हरषु न जाइ कहि।Jaani Gauri anukool Siya hiya harashu na jaai kahi.
मंजुल मंगल मूल बाम अंग फरकन लगे॥Manjul mangal mool baam ang pharakan lage.
अर्थ
तुलसीदास अपने मन से कहते हैं — कृपालु श्रीराम का भजन कर, जो जन्म-मरण के भयानक भय को हर लेते हैं। उनके नेत्र, मुख, हाथ और चरण नये लाल कमल जैसे हैं और उनकी छवि अनगिनत कामदेवों से भी सुन्दर है; साँवला शरीर नये बादल-सा और पीताम्बर बिजली-सा चमकता है। वे दीनों के बन्धु, रघुकुल के सूर्य, दानवों का नाश करने वाले, दशरथ नन्दन और कोशल के चन्द्रमा हैं। मुकुट, कुण्डल, तिलक, लम्बी भुजाएँ और धनुष-बाण धारण कर उन्होंने खर-दूषण को जीता। तुलसीदास प्रार्थना करते हैं कि शिव, शेष और मुनियों के मन को आनन्द देने वाले राम उनके हृदय-कमल में बसें और काम आदि शत्रुओं का नाश करें। साथ गाए जाने वाले मानस के पदों में माँ गौरी सीता जी को मनचाहा साँवला वर मिलने का आशीर्वाद देती हैं।